Günlük yaşamda karşılaştığımız küçük aksilikleri bazen dünyanın sonuymuş gibi algılayabiliyoruz. Yolunda gitmeyen ilişkiler, yanlış anlaşılmış bir cümle, aksayan bir plan ya da gözden kaçan küçük bir hata, saatlerce zihnimizi meşgul edebiliyor. Aynı olay farklı insanlar için farklı tepkilere yol açabiliyor; bazıları gülümseyip yollarına devam ederken, bazıları yaşadıkları durumu uzun süre zihninde taşımaya devam ediyor. Zihnimizde taşıdıklarımızı hafifletmenin bir yolu var mı? Her şeyi fazla ciddiye almak zorunda mıyız?
Psikoloji, bu soruya önemli ölçüde “hayır, değiliz” cevabını vermektedir. Çünkü bireyin ruh sağlığını belirleyen yalnızca yaşadığı olaylar değil, bu olaylara yönelik bakış açısıdır. Mizah da tam bu noktada devreye girer. Mizah, yalnızca insanı güldüren bir unsur değil; stresi azaltan, olaylara farklı bir bakış açısıyla yaklaşmayı sağlayan ve psikolojik dayanıklılığı destekleyen önemli bir baş etme mekanizmasıdır (Martin, 2007). Mizah, yaşanan güçlükleri yok saymak anlamına gelmez; aksine, bireyin olumsuz yaşam deneyimlerini yeniden değerlendirmesine yardımcı olur. Yapılan araştırmalar, mizahı yapıcı biçimde kullanan bireylerin daha yüksek yaşam doyumu, öz saygı ve psikolojik iyi oluş düzeyine sahip olduklarını göstermektedir (Martin ve ark., 2003).
Günümüzde dikkat çeken konulardan biri de insanların mizah karşısındaki tahammülünün giderek azalmasıdır. Her şakayı benliğe yönelmiş bir saldırı gibi değerlendirmek, insanların birlikte gülerek kurduğu sosyal bağı zayıflatabilir. Bu durum, özellikle toplumsal stresin yoğun yaşandığı toplumlarda daha belirgin hâle gelebilir. Oysa ki mizahın doğasında abartı, ironi ve gündelik yaşamın çelişkilerini görünür kılmak vardır. Yapılan bir esprinin bağlamından koparılarak doğrudan kişisel bir saldırı olarak değerlendirilmesi, bireyin psikolojik esnekliğiyle ilgili olabilir.
Toplumsal Stres Nasıl Azalır?: Psikolojik Esneklik
Psikolojik esneklik, bireyin yaşadığı olumsuz duygu ve düşünceleri inkâr etmek ya da onlardan kaçmak yerine kabul ederek içinde bulunduğu duruma uyum sağlayabilme becerisidir (Hayes ve ark., 2006). Psikolojik olarak esnek bireyler, karşılaştıkları güçlükleri tek bir bakış açısından değerlendirmek yerine olaylara farklı pencerelerden bakabilir ve bu sayede daha işlevsel tepkiler geliştirebilir. Mizah da bu noktada önemli bir işleve sahiptir. Beklenmedik bir aksiliği yalnızca bir başarısızlık olarak görmek yerine, ileride gülümseyerek anlatılabilecek bir deneyim olarak değerlendirmek, bilişsel yeniden çerçevelemeye katkı sağlar. Bu durum, olayın yarattığı psikolojik yükü hafifletirken bireyin stresle baş etmesini de kolaylaştırır (Martin, 2007).
Yaşanan her olayı kişisel algılamak, küçük hataları büyük başarısızlıklar olarak yorumlamak ya da yapılan her espriyi benliğe yönelik bir saldırı şeklinde değerlendirmek, bireyin olaylara farklı açılardan yaklaşmasını zorlaştırabilir. Oysa mizah, kişinin hem kendisine hem de yaşadığı deneyimlere belirli bir mesafeden bakabilmesini sağlayarak daha dengeli bir değerlendirme yapmasına yardımcı olabilir.
Psikiyatrist George Vaillant, mizahı bireyin gerçekliği inkâr etmeden olumsuz duygularla baş etmesini sağlayan en olgun savunma mekanizmalarından biri olarak tanımlamaktadır (Vaillant, 2000). Bu yönüyle mizah, sorunları ortadan kaldırmaz; fakat onları taşıyabilmek için psikolojik bir alan açar. Toplumlarda belirsizliğin arttığı dönemlerde mizah, yalnızca eğlenme aracı değil; ortak duyguları paylaşmanın ve zorlayıcı yaşam koşullarıyla baş etmenin bir yolu hâline gelir. İnsanlar, kimi zaman en zor deneyimlerini bile bir tebessüm eşliğinde anlatırlar. Bu, yaşanan olayı önemsizleştirmek değil; onun altında ezilmemeye çalışmaktır.
Hayatı hafifletmek demek, hayatı hafife almak demek değildir. Aynı şekilde her şeye alınmamak da duyarsızlık anlamına gelmez. Asıl mesele, neyin gerçekten ciddiye alınması gerektiğini ayırt edebilmek ve geri kalan yükleri bazen bir tebessümle hafifletebilmektir. Çünkü mizah çoğu zaman yalnızca güldürmez; insanın kendisiyle, çevresiyle ve yaşamın kaçınılmaz zorluklarıyla daha sağlıklı bir ilişki kurmasına yardımcı olur.
Belki de bugün en çok ihtiyacımız olan şey, birlikte gülebileceğimiz ortak bir zemin yeniden kurabilmektir. Çünkü mizah yalnızca güldüren bir araç değildir; aynı zamanda güvenin, aidiyetin ve psikolojik esnekliğin de bir göstergesidir. Bir toplum kendine gülebiliyorsa, farklılıklarıyla aynı masada oturabiliyor ve gündelik hayatın ağırlığını zaman zaman bir tebessümle hafifletebiliyorsa, bu yalnızca mizahın değil, toplumsal ruh sağlığının da güçlü olduğuna işaret eder. Belki de “Her şeyi fazla ciddiye almak zorunda mıyız?” sorusunun cevabı burada saklıdır: Ciddiyet, yaşamın kaçınılmaz bir parçasıdır; ancak her anı bir mücadeleye dönüştürmek zorunda değiliz. Bazen bir gülümseme, yalnızca bireyin değil, toplumun da nefes almasını sağlar.
Kaynakça
Martin, R. A. (2007). The psychology of humor: An integrative approach. Elsevier Academic Press.
Martin, R. A., Puhlik-Doris, P., Larsen, G., Gray, J., & Weir, K. (2003). Individual differences in uses of humor and their relation to psychological well-being: Development of the Humor Styles Questionnaire. Journal of Research in Personality, 37(1), 48–75. https://doi.org/10.1016/S0092-6566(02)00534-2
Hayes, S. C., Luoma, J. B., Bond, F. W., Masuda, A., & Lillis, J. (2006). Acceptance and Commitment Therapy: Model, processes and outcomes. Behaviour Research and Therapy, 44(1), 1–25. https://doi.org/10.1016/j.brat.2005.06.006
Vaillant, G. E. (2000). Adaptive mental mechanisms: Their role in positive psychology. American Psychologist, 55(1), 89–98. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.89
