Bazı kitaplar büyük olayları anlatmaz. Savaşlar, cinayetler, devrimler ya da trajediler yoktur; fakat birkaç insanın karşılaşması üzerinden koskoca bir toplumun düşünme biçimini görünür hâle getirir. Lou Andreas-Salomé’nin Feniçka adlı eseri de tam olarak böyle bir kitap. Kısa olmasına rağmen aşkın, kadınlığın, özgürlüğün ve toplumsal beklentilerin sınırlarını sorgulayan bir hikâye sunar.
Feniçka, dönemin kadınlarından beklenen geleneksel yaşam biçimine kolayca sığmayan genç bir kadındır. Kendi düşünceleri, merakları ve entelektüel dünyası vardır. Bir erkeğin hayatına eklemlenerek var olmayı değil, kendi başına bir birey olmayı tercih eder. Bu nedenle Feniçka’yı yalnızca bir aşk hikâyesinin kadın karakteri olarak okumak eksik kalır. O, aynı zamanda “Bir kadın kendi hayatının merkezinde olabilir mi?” sorusunun edebî karşılığıdır.
Aşk mı, özgürlük mü?
Feniçka’nın hikâyesindeki en ilginç noktalardan biri, aşk ile bağımsızlık arasındaki gerilimdir. Geleneksel anlatılarda kadın karakterin hikâyesi çoğu zaman romantik ilişkisinin etrafında şekillenir. Mutluluk, sevdiği erkeğe kavuşmakla; başarısızlık ise onu kaybetmekle ölçülür.
Feniçka ise bu anlayışı sorgular.
Onun için bir ilişki, kendi benliğinden vazgeçmenin karşılığı değildir. Birini sevmek ile ona ait olmak arasında bir fark vardır. Belki de kitabın bugün hâlâ ilgi çekmesinin nedenlerinden biri budur: Feniçka, aşkı özgürlüğün karşıtı olarak görmek zorunda değildir.
Bu açıdan bakıldığında kitap, yalnızca “Bir kadın kimi sevmeli?” sorusunu değil, “Bir kadın severken kendisi olarak kalabilir mi?” sorusunu da sorar.
Bir kadının zihni neden bu kadar rahatsız edicidir?
Feniçka’nın karakterini dönemi açısından düşündüğümüzde, onun bağımsızlığı daha da dikkat çekici hâle gelir. Çünkü kadınlardan belirli roller beklenen bir toplumda eğitimli, meraklı, sorgulayan ve kendi kararlarını veren bir kadın figürü başlı başına alışılmadık bir görüntüdür.
Feniçka’nın asıl “tehlikesi” güzelliği ya da romantik ilişkileri değildir. Kendi zihninin sahibi olmasıdır.
Bu nedenle karakter, kadınların yalnızca sosyal özgürlüğünü değil, entelektüel özgürlüğünü de temsil eder. Bir kadının düşünmesi, sorgulaması ve kendi hayatına ilişkin kararları kendisinin vermesi, onu başkalarının belirlediği kalıpların dışına çıkarır.
Ve belki de kitap tam burada modernleşir.
Çünkü bugün bile kadınlardan beklenen roller değişmiş olsa da “Nasıl yaşamalısın?”, “Ne zaman evlenmelisin?”, “Nasıl bir ilişki yaşamalısın?” gibi sorular tamamen ortadan kalkmış değildir. Feniçka’nın yaşadığı çatışmanın biçimi değişebilir; fakat temel soru hâlâ tanıdıktır:
Kendi hayatımızı gerçekten ne kadar kendimiz seçiyoruz?
Feniçka ve “Yeni Kadın”
Feniçka’yı döneminin toplumsal dönüşümleri içinde düşündüğümüzde, onu “yeni kadın” fikriyle ilişkilendirmek mümkündür. Buradaki yeni kadın, yalnızca erkeklerle eşit haklara sahip olmak isteyen biri değildir. Aynı zamanda kendisini yalnızca eş, sevgili veya anne gibi ilişkisel roller üzerinden tanımlamayı reddeden kadındır.
Onun kimliği başkasına bağlı değildir.
Bu yüzden Feniçka’nın özgürlüğü yalnızca fiziksel değildir. Asıl özgürlüğü, kendisi hakkında karar verme hakkıdır.
Bu yönüyle karakter, günümüzde sıkça tartışılan bireysellik meselesine de dokunur. Modern insan özgür olduğunu düşünürken bile toplumun görünmez beklentileriyle hareket edebilir. Aile, kültür, toplumsal cinsiyet rolleri ve romantik ilişkiler bize kim olmamız gerektiğini sürekli fısıldar.
Feniçka ise bu fısıltıların arasından kendi sesini duymaya çalışan bir karakterdir.
Lou Andreas-Salomé’nin gölgesi
Feniçka’yı Lou Andreas-Salomé’nin hayatından tamamen bağımsız düşünmek de ilginçtir. Salomé, kendi döneminin sınırlarını zorlayan bir kadın entelektüel olarak yaşamış; edebiyat, felsefe ve psikanaliz alanlarında önemli isimlerle ilişki kurmuş bir figürdür.
Bu nedenle Feniçka’daki bağımsız kadın imgesini yalnızca hayalî bir karakter olarak değil, dönemin kadınlarının önündeki seçenekleri ve bu seçeneklere karşı geliştirilen itirazları yansıtan bir edebî alan olarak okumak mümkündür.
Feniçka’nın özgürlüğü, Salomé’nin düşünce dünyasıyla birlikte düşünüldüğünde daha anlamlı hâle gelir: Kadının özgürlüğü yalnızca onun adına karar verilmemesi değil, kendi düşüncelerinin ciddiye alınmasıdır.
Bugün Feniçka’yı neden okumalıyız?
Belki de Feniçka‘nın en güçlü tarafı, bize kesin cevaplar vermemesidir. Kitap, “Doğru ilişki budur.” ya da “Kadın şöyle yaşamalıdır.” demez. Bunun yerine karakterlerin seçimleri üzerinden bizi kendi varsayımlarımızla karşılaştırır.
Bir kadının bağımsız olması ile yalnız olması aynı şey midir?
Bir kadının aşık olması özgürlüğünden vazgeçtiği anlamına gelir mi?
Bir ilişki insanın kendisini gerçekleştirmesine engel olmak zorunda mıdır?
Ve en önemlisi:
Kendimiz olmak için toplumun bize biçtiği hangi rolleri geride bırakmamız gerekir?
Feniçka’nın hikâyesi bu soruların hiçbirini tamamen kapatmaz. Belki de kitabın asıl değeri burada yatar. Çünkü bazı edebî karakterler bize cevap vermek için değil, yıllar sonra bile zihnimizde yaşamaya devam edecek sorular bırakmak için vardır.
Feniçka da onlardan biridir.
Onu yalnızca bir aşk hikâyesinin kahramanı olarak değil, kendi hayatının öznesi olmaya çalışan bir kadın olarak okuduğumuzda kitap bambaşka bir anlam kazanır. Aradan geçen onca zamana rağmen Feniçka’nın sorusu hâlâ günceldir:
Bir insan, başkalarının onun için yazdığı hayatı yaşamayı reddettiğinde gerçekten özgürleşebilir mi?
