Bir kadının hayatında, belirli bir yaşa geldiğinde sıklığı artan bir soru vardır: “Ne zaman çocuk?” Bu soru, kimi zaman bir akrabanın gülümseyen sesinden, kimi zaman bir komşunun sıradan merakından, kimi zaman da bir doktorun “biyolojik saat” hatırlatmasından duyulur. Hep iyi niyetle, hep “senin iyiliğin için” sorulduğu söylenir. Ancak bu masum görünen sorunun arkasında, fark edilmeyen bir varsayım yatar: bir kadın, anne olmadıkça tamamlanmamıştır.
Bu varsayım, yüzyıllardır neredeyse bir doğa yasası gibi taşınmaktadır. “Annelik kutsaldır” cümlesi genellikle bir övgü olarak söylenir; oysa onun gölgesinde sessiz bir ket vardır. Çünkü bir şey kutsallaştırıldığında sorgulanamaz hâle gelir ve sorgulanamayan her şey, bir özgürlük alanını fark etmeden daraltır.
Bir Söylemin Sessiz Kökleri
Kadınlığın anneliğe indirgenmesi yeni bir mesele değildir. Tarih boyunca pek çok kültürde kadın bedeni, “üretken” olduğu sürece değerli sayılmıştır. Bu söylem nesilden nesile aktarılmıştır. Doğurganlık, kadının toplumsal yeri için neredeyse bir bilet işlevi görmüştür; bu bilet olmadan kadın “yarım” sayılmıştır. Simone de Beauvoir, İkinci Cins’te tam da bunu gösterir: “Kadın doğulmaz, kadın olunur.” Yani kadınlık, biyolojik bir veri değil, toplumsal olarak kurulmuş bir roller bütünüdür. Ve bu rollerin en sabit olanı, en sorgulanmayanı, anneliktir.
Adrienne Rich, Of Woman Born adlı eserinde önemli bir ayrım yapar: annelik deneyimi ile annelik kurumu aynı şey değildir. Bir kadının kendi çocuğuyla kurduğu ilişki, sevgisi, yorgunluğu, dönüşümü — bunlar bireysel ve çeşitli deneyimlerdir. Ama “annelik kurumu” ataerkil bir yapıdır; kadına ne yapması gerektiğini söyler, normları belirler, dışına çıkanı yargılar. Sorun annelik değildir; sorun, annelik dayatmasıdır.
Türkiye gibi geleneksel ve modern arasında salınan toplumlarda bu söylem ayrı bir yoğunluk taşır. Bir kadının diploması, kariyeri, başarıları sıralanır; ama hepsi “ne zaman çocuk?” sorusunun yanında ikinci plana itilir. Kadına yöneltilen ilk soru, çoğunlukla onun ne yaptığı değil, ne zaman yapacağıdır.
Eksikliğin Anatomisi
Klinik bakış açısından, anneliğin kutsallaştırılmasının kadında bıraktığı en derin izlerden biri eksiklik hissidir. Çocuk yapmayan bir kadın için bu his bazen açık, bazen bilinçaltında çalışır. “Bencil misin?” sorusunun gölgesi. “Pişman olacaksın” tehdidi. “Anne olmayan kadın gerçek kadın olamaz” iması. Bu cümleler bir kez söylenmez, defalarca söylenir; ve her tekrarda zihne bir kuşku ekler.
Burada bir başka önemli ayrımı atlamamak gerekir: anne olmamayı seçmek ile anne olamamak farklı yaşantılardır. İlki bir tercihtir, ikincisi ise istenmemiş bir kayıptır. Ama her ikisini de aynı söylem yaralar. Doğal yolla anne olamayan bir kadın için “kutsal annelik” söylemi yetersizlik hissini derinleştirir; çocuk istemeyen bir kadın için ise aynı söylem onun seçimini görünmez kılar. İki farklı acı, ortak bir kaynaktan beslenir.
Anne olmayan kadın yetersiz hisseder, ama paradoksal olarak anne olan kadın da bu söylemden kurtulamaz. Çünkü “annelik kutsaldır” cümlesi, anneliğin koşulsuz mutluluk getirmesi gerektiğini de söyler örtük olarak. Yorulan, bunalan, kendine zaman ayırmak isteyen anne suçluluk duyar; çünkü kutsal olan bir şey karşısında şikâyet etmek ona göre “kabul edilemez”dir. Üstelik bu söylem, anneliğin emek olduğunu da görünmez kılar. Bir kadın çocuğuna bakar, evi çevirir, duygusal yükü taşır; ama bu çabalar “iş” değil, “doğal” sayılır. Kutsal sayılan bir şey ödüllendirilmez; yapılması zaten beklenir. Yani aynı söylem, doğurmayanı “eksik” yapar, doğuranı “yetersiz”. Her iki yandan da kazandıran bir şey değildir bu.
Klinikte bu hisler kendini farklı biçimlerde gösterir: kronik kaygı, kimlik bunalımı, depresif belirtiler, düşük benlik saygısı, kendini bencillikle suçlama, sosyal ortamlardan uzaklaşma, “ya sonra pişman olursam” sorusunun beslediği ruminasyon, uyku problemleri ve yakın ilişkilerde derin gerilimler. Daha derinde ise sessiz bir kayıp vardır — ama maddi bir kayıp değil. Kendi hayatını kendi seçme hakkının kayıp olduğu hissi.
Cinsiyetin Sessiz Asimetrisi
Anneliğin kutsallaştırılması üzerine konuşulduğunda, gözden kaçırılan bir gerçek vardır: bu söylem derin bir cinsiyet asimetrisi taşır. Bir kadına “ne zaman çocuk?” diye sorulurken, aynı yaştaki bir erkeğe nadiren aynı sıklıkta, aynı ısrarla, aynı kaygılı bakışla bu soru yöneltilir. “Çocuksuz erkek” diye bir kategori, en azından kültürel olarak, mevcut değildir. Babalık kutsallaştırılmaz; talep edilir ama “kutsal” raftan değil, “olağan” raftan.
Bu asimetri görünür kılındığında bütün söylemin yapısı netleşir: kadın doğurganlığa indirgendiği ölçüde, erkek kendi bireyselliğini koruyabilmektedir. Bu denklem, eşitlik üzerine konuşan modern toplumların hâlâ taşıdığı sessiz bir mirastır.
Bir kadına “ne zaman çocuk?” diye sormak, ona hayatının ne zaman başlayacağını sormaktır — sanki o ana kadar yaşadığı hayat yalnızca bir bekleme odasıdır.
Pişmanlığın Yanlış Hesabı
Anneliğin dayatılmasının en güçlü silahlarından biri “pişman olursun” tehdididir. Bu cümle bir öğüt gibi gelir; özünde bir korkudur. Oysa pişmanlık her seçimin gölgesinde yürür. Çocuk yapan da pişman olabilir, çocuk yapmayan da. Pişman olma ihtimali bir seçim yapmamak için gerekçeyse, hiçbir seçim yapılamaz hâle gelir. Bir karara karşı “pişman olursun” demek, “kararına güvenme” demektir; kadına kendi düşünme kapasitesinin yetmeyeceği fısıldanır. Halbuki bir kadın pişmanlık riskini de hesaba katabilecek olgunluktadır. Asıl mesele şu: pişman olabilme hakkı, en az tatmin olabilme hakkı kadar onundur.
Özgürlüğe Vurulan Ket
Varoluşçu psikolojinin söyledikleri bu noktada özellikle değerlidir. Frankl, insanın özgürlüğünü “koşullara verilen anlam” üzerinden tanımlar. Sartre’a göre insan, “özgür olmaya mahkûmdur” — yani kendi varoluşunu kurmak zorundadır. Beauvoir ise bu özgürlüğün kadın için neden daha zor olduğunu gösterir: kadın, “öteki” olarak konumlandırıldığı için, kendi varoluşunu kurmadan önce kendisine atfedilen rolü reddetmek zorundadır.
Çocuk sahibi olmayı seçmemek, sıklıkla bir reddediş olarak okunur. Oysa o aslında bir seçimdir — başka bir kimliği, başka bir yaşam biçimini, başka bir varoluş şeklini tercih etmek. Bunu yapan kadın “annelikten kaçmıyor”; başka bir şeyi seçiyor. Yazmayı, çalışmayı, gezmeyi, kendi başına olmayı, sevdiği insanlarla yaşamayı, başka türlü sevmeyi, başka türlü iz bırakmayı.
Ancak bu karar yalnızca dışsal bir mücadele değildir; içsel bir yolculuktur da. Anne olmamayı seçen bir kadın, çevrenin baskısıyla yüzleştiği kadar zaman zaman kendi içindeki sorularla da hesaplaşır. Bedenin değişimine bakarken hissedilen yabancılık, etraftaki annelerin yaşamına bakarken bir an kıpırdayan “acaba”lar, kendi kararının yıllar içinde tutarlı olup olmayacağına dair iç hesaplaşmalar. Bunlar zayıflık değil, bilinçli bir seçimin doğal yan ürünleridir. Bir seçim, sorgulanabildiği ölçüde gerçek bir seçimdir.
Anne olmayı düşünmeyen bir kadının kulağına aynı cümleler tekrar tekrar çarpar: “Daha gençsin, fikrin değişir.” “Hayatına anlam katacak.” “Pişman olursun.” “Senin kararın elbette, ama…” Bu “ama”lar, görünmeyen bir engel gibidir. Sanki kadının bir özgürlüğü vardır ama o özgürlüğün kabul edilmesi için önce belirli koşulları sağlaması gerekiyormuş gibi. Oysa bir özgürlük, koşullara bağlandığında özgürlük olmaktan çıkar.
Bunu yazan biri olarak şunu söylemem gerekiyor: anne olmamayı seçen bir kadın, hayatı boyunca bu seçimi savunmaya hazırlanır — sanki seçim doğal değil de ispatlanması gereken bir tezmiş gibi. Oysa savunma gerektiren bir seçim, gerçek anlamda özgür bir seçim değildir.
Bedeninin geleceğini başkalarının tanımladığı bir kadın, gerçekten özgür bir birey midir? Bu soru, “annelik kutsaldır” söyleminin görmek istemediği bir soru olmaya devam edecektir.
Annelik mi, Norm mu?
Burada hassas bir denge kurmak gerekir. Bu yazı anneliği yargılamıyor; anneliğin dayatılmasını sorguluyor. Anne olmak pek çok kadın için derin, kıymetli, dönüştürücü bir deneyimdir; bunu inkâr etmek hem yanlış hem haksızlık olur. Mesele anne olmak değil, anneliğin norm olmasıdır. Çünkü bir tercihi norm hâline getirdiğinizde, onu seçmeyene “anormal” muamelesi yaparsınız.
Sağlıklı bir toplum, anneliği seçen ile seçmeyeni eşit derecede onaylayan bir toplumdur. Hiçbir kadın değerinin annelikle ölçüldüğüne inanmak zorunda bırakılmamalıdır; hiçbir kadın “anne olmadım diye eksiğim” diye hissetmek zorunda kalmamalıdır. İkisi de aynı söylemin başka yüzleridir; ikisi de aynı zincirin halkalarıdır.
Bir tercihin değerini bilmenin yolu, başka tercihlerin de mümkün olduğunu bilmekten geçer. Anne olmayı isteyen bir kadın, çocuk yapmamayı seçen başka bir kadının özgürlüğünü gördükçe kendi seçimini de daha sahici yaşar; çünkü iki yol da görünür olduğunda, tercih edilen yolun değeri katlanır. Bir kadının seçimi, ancak başka seçimlerin de mümkün olduğu bir dünyada gerçek anlamıyla onundur. Bunu fark eden bir toplum, sadece çocuk yapmayanları değil; bütün kadınları özgürleştirir.
Sıkışmayı Hissedenlere
Bu söylemin baskısını hisseden bir kadın için bilinmesi gereken şu: yalnız değildir. Türkiye’de pek çok kadın aynı sorularla, aynı bakışlarla, aynı “ya pişman olursam”larla yatağa giriyor.
Klinik açıdan birkaç hatırlatma yerinde olur. İlki, kendi sorunu sorgulayabilmek: bu çocuğu ben mi istiyorum, yoksa istemem mi bekleniyor? İçimden gelen bir arzu mu, dışarıdan içselleştirdiğim bir görev mi? İkincisi, “ya pişman olursam” düşüncesini bir tehdit olarak değil, her seçimin barındırdığı doğal bir olasılık olarak ele alabilmek. Üçüncüsü, aynı düşünceyi paylaşan başka kadınlarla bağ kurabilmek; çünkü görünür olmak, görünmez baskıyı kırar. Bu his günlük işlevselliği etkiliyorsa, uzun süreli kaygıya dönüş
