‘Hayır’ diyebilmek bir sanat çünkü hayat akarken günlük yaşamlarımızda çoğunlukla bunu söylemekte zorlanıyoruz. Bazen sadece doğrusunu bu zannettiğimizden, bazen kırılmamak ve üzülmemek için… Fakat günün sonunda kendimizi sınırlarımız hakkında düşünürken buluyoruz. Çoğumuzun aşina olduğu birçok farklı senaryoda aslında saf nezaketten karmaşık bir psikolojik altyapıya kadar dayanıyor olabilir. İnsanları memnun etme dürtüsü bazı zamanlar nezaket maskesi ardına saklanan derin bir reddedilme korkusundan besleniyor. Kimi zaman olaylar karşısında hem ilk tepki hem de ilk an için en kolay verilen cevap olsa da, günün sonunda neden hayır diyemedim diye kendimize kızdığımız ve içten içe pişman olduğumuz durumlar yaşıyoruz. Ama üstüne düşündüğümüzde vardığımız sonuç, aslında bunu evet demenin ilk andaki hafifleticiliğinden ve aynı zamanda sebebini bilemediğimiz birçok dinamikten dolayı yapıyoruz. O zaman da aklımıza “Peki, o zaman neden kolayca hayır diyemiyoruz?” sorusu geliyor.
İstemediğimiz halde neden otomatik olarak “evet” demeye programlanmış gibiyiz? Bu sorunun cevabı, insanlık tarihinin çok eski dönemlerine, hayatta kalmak için bir gruba ait olmanın zorunlu olduğu evrimsel kodlarımıza kadar uzanıyor. İnsan sosyal bir varlıktır. Sosyal bir varlık olan insan için de gruptan dışlanmak geçmişte fiziksel bir tehlike anlamına geliyordu. Bugün tehlikeler değişmiş olsa da, toplumdan veya sevdiklerimizden onay alamama korkusu beynimizde hala benzer bir alarm zili çaldırıyor. Psikolojide Bilişsel Davranışçı Yaklaşım da bu durumu “felaketleştirme” ve “zihin okuma” gibi düşünce hatalarıyla açıklar. İçimizden “Hayır dersem beni bencil bulurlar” veya “İlişkimiz zedelenir” diye geçirdiğimiz anlarda, aslında durumu olduğundan çok daha riskli algılarız. Beş Faktör Kişilik Kuramı’na göre de uyumluluk özelliği yüksek kişilerin sırf ortam gerilmesin diye kendi sınırlarını ihlal etmesi tam olarak bu yüzden olmaktadır. Buna çocukluk döneminde öğrenilen “sadece uslu ve uyumlu olursam sevilirim” şeklindeki koşullu sevgi inancı da eklendiğinde, sınır çizmeyi bir anda bencil veya kaba olmakla eşdeğer görmeye başlıyoruz. Oysa içten gelmeyerek söylenen “evet”lerin faturası kendi ruh sağlığımıza kesiliyor. Kendi kapasitesini aşarak başkalarının yükünü omuzlamak, kaçınılmaz olarak duygusal tükenmişliğe zemin hazırlıyor. Bu durum sadece yorgunlukla kalmıyor; çoğu zaman “Benim için kimse bu fedakarlığı yapmazdı” düşüncesiyle içten içe biriken pasif-agresif kırgınlıklar da yaratıyor.
Sınır çizmek isterken genellikle düşülen en büyük tuzak da uzun uzadıya bahaneler üretmek ve gereksiz yere özür dilemek oluyor. “Hayır” aslında bir açıklama değil, bir beyandır. Talebi reddetmenin, kişiyi reddetmek anlamına gelmediğini içselleştirmek bu sürecin kilit noktasıdır. Çünkü kendi hayatınıza, zamanınıza ve enerjinize “evet” diyebilmek için dış taleplere “hayır” demek aslında bir lüks değil, ruhsal dengenizi korumak için şarttır. Sağlıklı sınırlar insanları sizden uzaklaştırmaz; aksine ilişkilerinizi çok daha dürüst, şeffaf ve gerçek bir zemine oturtur.
Kaynakça
- Alberti, R., & Emmons, M. (2017). Your perfect right: Assertiveness and equality in your life and relationships (10th ed.). Impact Publishers.
- Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner's guide. Guilford Press
