Günlerimizin çoğu koşuşturma içinde akıp gider. Hep yetişmemiz gereken işler, tamamlamamız gereken sorumluluklar ve bir sonraki güne dair planlarımız vardır. Yine de zaman zaman bu akışın dışına çıkıp duraksar ve yaşadığımız hayata biraz uzaktan bakarız. Bazen uzun zamandır peşinden gittiğimiz bir şeyin bizi gerçekten mutlu edip etmediğini, bazen de içinde bulunduğumuz hayatın ne ölçüde bize ait olduğunu merak ederiz. Kendimizi, günlük alışkanlıklarımızı, ilişkilerimizi, seçimlerimizi, önceliklerimizi ve değerlerimizi düşünür; bütün bunların bize ne kattığını ve ne anlama geldiğini sorgularız. Hayatımızı sadece yaşamakla yetinmeyiz, aynı zamanda onu anlamlandırmaya çalışırız. Ancak hayatın anlamı hepimiz için aynı şeyi ifade etmez. Kimimiz için hayatın zaten bir anlamı vardır ve onu bulmamız gerekir; kimimiz için ise hayat bir anlam yaratma fırsatıdır ve onu inşa etmemiz gerekir.
Hayatın anlamını sorgularken ortaya çıkan bu ayrım, Steger ve arkadaşları tarafından 2006 yılında geliştirilen Yaşamda Anlam Ölçeği ile sistematik bir biçimde ele alındı ve böylece başta soyut gibi görünen “hayatın anlamı” konusu ampirik olarak incelenebilir bir kavram hâline geldi. Ölçekte hayatın anlamı kavramı, anlamın varlığı ve anlam arayışı olarak iki ayrı boyutta ele alındı. Anlamın varlığı kişinin hayatını anlamlı olarak değerlendirme düzeyini, anlam arayışı ise hayatında anlam bulmaya veya onu daha iyi anlamaya yönelik çabasını ifade ediyordu. Bu ayrımla birlikte hayatın anlamı yalnızca felsefi bir sorgulama olmaktan çıkarak ölçülebilen ve diğer psikolojik yapılarla ilişkisi incelenebilen bir kavram olarak psikoloji literatüründe yerini aldı. Bu ölçek, sonraki araştırmalarda anlamın varlığı ve anlam arayışının yaşam doyumu ve iyi oluşla ilişkisini incelemek için de kullanılmaya başlandı.
Anlam ve Psikolojik İyi Oluş
Park ve arkadaşları (2010), 731 yetişkinle gerçekleştirdikleri çalışmada anlamın varlığı ve anlam arayışının farklı iyi oluş göstergeleriyle nasıl ilişkili olduğunu incelediler. Katılımcıların anlamın varlığı ve anlam arayışı düzeyleri Yaşamda Anlam Ölçeği ile değerlendirildi; ayrıca yaşam doyumu, mutluluk, olumlu ve olumsuz duygulanım ile depresyon düzeyleri ölçüldü. Araştırmacılar, hayatlarında anlam olduğunu daha fazla hisseden kişilerin daha yüksek mutluluk, yaşam doyumu ve olumlu duygulanım; daha düşük depresyon ve olumsuz duygulanım düzeylerine sahip olduğunu buldular. Anlam arayışı ise genel olarak daha düşük mutluluk ve yaşam doyumu, daha yüksek depresyon ve olumsuz duygulanımla ilişkiliydi. Bununla birlikte, hayatlarında zaten yüksek düzeyde anlam hisseden kişiler arasında anlam arayışı daha yüksek yaşam doyumu ve mutlulukla ilişkiliydi. Bu durum, anlam arayışı ile iyi oluş arasındaki ilişkinin kişinin hayatında hâlihazırda ne ölçüde anlam hissettiğine göre değişebileceğini gösterdi.
Bu bulguların yalnızca tek bir çalışmaya özgü olup olmadığını görmek için Li ve arkadaşları (2021), farklı araştırmaların sonuçlarını bir araya getiren üç düzeyli bir meta-analiz gerçekleştirdiler. Araştırmacılar, Yaşamda Anlam Ölçeği’ni kullanan 147 çalışmadan ve toplam 92.169 katılımcıdan elde edilen verileri inceleyerek, anlamın varlığı ve anlam arayışının iyi oluşla ilişkisini değerlendirdiler. Sonuçlar, anlamın varlığı ile iyi oluş arasında belirgin ve tutarlı bir ilişki olduğunu gösterdi. Anlam arayışı ile iyi oluş arasındaki ilişki ise daha zayıf ve çalışmalara göre daha değişkendi. Bununla birlikte, anlam arayışı ile iyi oluş arasındaki ilişkinin bazı koşullara göre değiştiği de görüldü. Örneğin, daha kolektivist toplumları temsil eden örneklemlerde anlam arayışı ile iyi oluş arasındaki ilişki daha olumlu yöndeydi. Dolayısıyla meta-analiz, anlamın varlığının iyi oluşla güçlü ve tutarlı bir biçimde ilişkili olduğunu desteklerken, anlam arayışının iyi oluşla ilişkisinin daha karmaşık ve koşullara bağlı olduğunu ortaya koydu.
Steger ve arkadaşları (2011), 424 üniversite öğrencisinin katıldığı üç çalışma üzerinden anlam arayışının kişinin hayatındaki anlam duygusuyla nasıl bir arada bulunduğunu incelediler. Araştırmacılar, insanların hayatlarında ne kadar anlam hissettikleri, ne kadar anlam aradıkları ve yaşam doyumları arasındaki ilişkiye baktılar. Bulgular, anlamın varlığı ile yaşam doyumu arasındaki ilişkinin, anlam arayışı yüksek olan kişilerde daha güçlü olduğunu gösterdi. Daha sonra ise araştırmacılar, 151 üniversite öğrencisinin katıldığı deneysel bir çalışmayla bu bulguyu test ettiler. Bu çalışmada katılımcılara, hayali bir kişinin yaşamını anlatan kısa metinler verildi. Bu metinlerde kişinin hayatını anlamlı bulup bulmadığı ve hayatından ne kadar keyif aldığı farklı şekillerde anlatıldı. Katılımcılardan, verilen bilgilere dayanarak bu kişinin yaşamından ne kadar memnun olduğunu değerlendirmeleri istendi. Sonuçlar, hayatında anlam olup olmadığına ilişkin bilginin, kişinin yaşam doyumuna ilişkin değerlendirmeleri etkilediğini ve bu etkinin değerlendirmeyi yapan kişinin kendi anlam arayışı düzeyine göre değiştiğini gösterdi.
Newman ve arkadaşları (2018), günlük deneyim yöntemini kullanarak 254 üniversite öğrencisinin iki hafta boyunca her gün ne kadar anlam aradıklarını ve o gün kendilerini ne kadar iyi hissettiklerini takip ettiler. Bu yöntemde katılımcılar, araştırmanın sonunda genel olarak nasıl hissettiklerini hatırlamak yerine, her gün kendi deneyimleriyle ilgili kısa değerlendirmeler yaptılar. Böylece araştırmacılar, insanların birbirlerinden nasıl farklılaştığını incelemenin yanı sıra, aynı kişinin farklı günlerde yaşadığı değişimleri de görebildiler. İnsanlar birbirleriyle karşılaştırıldığında, daha fazla anlam arayan kişilerin iyi oluş düzeyleri daha düşük olabiliyordu. Ancak aynı kişiye günler arasında bakıldığında, kişinin normalde olduğundan daha fazla anlam aradığı günlerde iyi oluşunun da daha yüksek olduğu görüldü. Yani insanlar arasındaki genel farklar ile aynı kişinin günlük değişimleri aynı sonucu göstermiyordu. Bu bulgu, anlam arayışının iyi oluşla ilişkisinin kişiden kişiye ve günden güne farklılık gösterebileceğini ortaya koydu.
Anlamın Kültürel Boyutu
Fischer ve arkadaşları (2021), Türkiye’den 225 ve Amerika Birleşik Devletleri’nden 377 üniversite öğrencisini karşılaştırarak anlamın varlığı ve anlam arayışının iyi oluşla ilişkisini iki farklı kültürel bağlamda incelediler. Her iki örneklemde de yaşamında daha fazla anlam bulunduğunu hisseden katılımcıların daha olumlu iyi oluş göstergelerine sahip olduğu, anlam arayışının ise daha olumsuz iyi oluş göstergeleriyle ilişkili olduğu görüldü. Ancak araştırmanın kültürlerarası açıdan dikkat çekici sonucu, anlam arayışının sonuçlarının kişinin hâlihazırda yaşamında ne ölçüde anlam bulduğuna göre değişmesiydi. Amerikalı katılımcılarda anlamın varlığı, anlam arayışı ile iyi oluş arasındaki ilişkiyi anlamlı biçimde değiştirmezken, Türk katılımcılarda yaşamında daha yüksek düzeyde anlam hisseden kişilerin anlam arayışının olumsuz sonuçlarını daha az yaşadığı görüldü. Başka bir ifadeyle, Türkiye örnekleminde kişinin yaşamında hâlihazırda bir anlam duygusuna sahip olması, anlam arayışının iyi oluşla kurduğu olumsuz ilişkiyi zayıflatan bir unsur olarak ortaya çıktı. Bu durum, anlam arayışının tek başına değerlendirildiğinde olumsuz bir süreç gibi görünmesine rağmen, kişinin mevcut anlam duygusuyla birlikte ele alındığında farklı sonuçlar doğurabileceğini ve bu ilişkinin kültürel bağlama göre değişebileceğini gösterdi.
Fung ve Fung (2020), anlam arayışının farklı kültürel bağlamlarda neden aynı psikolojik sonuçları doğurmayabileceğini inceleyen kültürlerarası bir araştırma yürüttüler. Özellikle Doğu ve Batı kültürlerinde anlamın nasıl değerlendirildiğine odaklanan araştırmacılar, Hong Kong, Tayvan, Almanya, ABD ve Çekya’dan 18–96 yaş aralığında toplam 2.014 katılımcının verilerini incelediler. Anlam arayışının, kişinin yaşamında anlam bulunmadığının bir göstergesi olarak yorumlanabileceği gibi, mevcut yaşamını geliştirmeye ve kendisi için daha anlamlı bir yön oluşturmaya yönelik doğal bir süreç olarak da görülebileceğini tartıştılar. Bulgular, anlam arayışının Doğu örneklemlerinde anlamın varlığı ve yaşam doyumuyla daha olumlu, Batı örneklemlerinde ise daha olumsuz ilişkiler gösterebildiğine işaret etti. Ayrıca yaşın da bu ilişkilerde rol oynadığı; yaş ilerledikçe anlam arayışı ile anlamın varlığı ve yaşam doyumu arasındaki ilişkilerin daha olumlu hâle gelebildiği görüldü. Bu ayrımın kültürlerin düşünme biçimleriyle ilişkili olabileceğini belirterek, Doğu kültürlerinde daha belirgin olduğu öne sürülen diyalektik düşünmenin hem mevcut durumu hem de değişimi birlikte değerlendirmeye olanak tanıyabileceğini; Batı kültürlerinde daha yaygın olduğu öne sürülen karşıtlık temelli düşünmenin ise anlamın varlığı ile anlam arayışını daha karşıt süreçler olarak ele alma eğiliminde olabileceğini ileri sürdüler. Bu çerçevede çalışma, kişinin yaşamında hâlihazırda anlam bulması ile yeni bir anlam arayışında olmasının birbirini dışlayan süreçler olmak zorunda olmadığını ve özellikle Doğu kültürel bağlamında anlam arayışının, yaşamda anlam bulunmadığına işaret etmek yerine kişisel gelişimin ve yaşamın yeniden değerlendirilmesinin bir parçası olarak işlev görebileceğini öne sürdü.
Bulgulara Genel Bakış
Bütün bu çalışmaları birlikte değerlendirdiğimizde, hayatın anlamı ile iyi bir yaşam arasındaki ilişkinin tek bir yönde ilerlemediğini görüyoruz. Çalışmalar, hayatında anlam hisseden kişilerin yaşamlarından daha memnun oldukları ve yaşamı daha olumlu bir deneyimledikleri noktasında büyük ölçüde hemfikir oldu; ancak anlam arayışına ilişkin sonuçlar aynı ölçüde tutarlı değildi. Bazı bulgular anlam arayışını daha düşük iyi oluşla ilişkilendirirken, bazıları bu ilişkinin kişinin zaten güçlü bir anlam duygusuna sahip olup olmamasına göre değişebileceğini gösterdi. Dahası, aynı kişi için bile anlam arayışı ve iyi oluş arasındaki ilişkinin, içinde bulunduğu döneme veya günlük deneyimlerine göre değişebildiği görüldü.
Burada yapılan önemli bir ayrım da anlam aramak ile anlamsız yaşamak arasındaki fark oldu. Hayatını anlamlı bulan bazı kişilerin aynı zamanda yeni anlamlar aradığı, mevcut amaçlarını yeniden değerlendirdiği veya yaşamlarına yeni amaçlar eklediği görüldü. Dolayısıyla anlamı bulmak ile anlam aramanın birbirinin zıttı iki süreç olmadığı anlaşıldı. Hatta mevcut anlam duygusu güçlü olduğunda, anlam arayışının yaşamdan alınan doyumla olumlu bir ilişki kurabildiği gözlendi. Bu da anlam arayışının tek başına olumsuz bir deneyim olarak değerlendirilmemesi gerektiğini bize göstermiş oldu.
Kültürlerarası çalışmalar ise bize bu ilişkinin yalnızca kişinin kendi iç dünyasıyla açıklanamayacağını gösterdi. Bazı kültürel örneklemlerde anlam arayışının daha olumlu ilişkiler göstermesi, bu sürecin kişinin ilişkilerinden, toplumsal bağlarından ve içinde bulunduğu kültürel çerçeveden bağımsız düşünülmemesi gerektiğine işaret etti. Dahası, anlam arayışının iyi oluşla ilişkisinin yalnızca kültürel bağlama göre değil, yaşa göre de farklılaşabileceğini; dolayısıyla anlam arayışını değerlendirirken kişinin içinde bulunduğu yaşam dönemini de göz önünde bulundurmanın önemini vurguladı.
Akışa mı Bırakmalı, Peşinden mi Koşmalı?
Anlam, kişinin içinde yaşadığı kültür, ilişkiler, toplumsal beklentiler ve birçok etkenle beraber şekillenir. Bir toplumda anlam hedeflere ulaşmak ve kişinin kendi seçimlerini gerçekleştirmesiyle ilişkilendirilirken, başka bir toplumda ilişkiler, aile ve topluluk daha merkezi bir anlam kaynağı hâline gelebilir. Hayat bazılarımız için dine yönelmekle, bazılarımız için özünde kim olduğunu bulmakla, bazılarımız için sevdikleriyle kurduğu ilişkilerle, bazılarımız için üretmekle, bir amacın peşinden gitmekle ya da başkalarının hayatına katkıda bulunmakla anlam kazanır. Aynı kişi için de bunlardan hangisinin daha anlamlı olduğu zamanla değişebilir, çünkü “anlam”ın anlamı sadece kişiler arasında değil, kişinin kendi yaşamı içinde de değişkendir. Bu yüzden anlamı yalnızca ulaşılması gereken sabit bir hedef olarak düşünmek yerine, yaşam boyunca evrimleşen bir kavram olarak kabul etmek daha faydalıdır.
Zamanla ilişkilerimiz, değerlerimiz, hedeflerimiz ve iyi yaşamdan beklentilerimiz değişir, çünkü biz değişiriz. Örneğin hayatının anlamını başkalarına yardım etmekte bulan biri, yıllarca bu amaç doğrultusunda yaşadıktan sonra bir noktada bunun artık kendisine yetmediğini fark edip kendini yeniden hayatının anlamını sorgularken bulabilir. Yıllarca kariyerinde başarılı olmayı hayatının merkezine koyan biri, istediği noktaya ulaştığında olacağını sandığı kadar tatmin olmayabilir ve kendisi için neyin önemli olduğunu yeniden düşünmeye başlayabilir. Anlamın varlığını hissettiğimiz bir noktada, “anlam” bizim için farklı bir şeyi ifade etmeye başlayabilir ve bu da bizi yeniden anlamı aramaya yönlendirebilir.
İyi bir yaşam, hayatımıza hâlâ anlam katan şeylere tutunmayı ve artık bize uymayanları yeniden değerlendirerek kendimize yeni bir anlam alanı açabilmeyi gerektirir. Bu da ancak hayatı kesin sınırlar içinde tanımlamayarak ve yeni anlamlara fırsat tanıyacak kadar esnek kalarak mümkün olabilir.
Kaynakça
- Fischer, I. C., Secinti, E., Cemalcilar, Z., & Rand, K. L. (2021). Examining cross-cultural relationships between meaning in life and psychological well-being in Turkey and the United States. Journal of Happiness Studies, 22(3), 1341–1358. https://doi.org/10.1007/s10902-020-00275-z
- Fung, N. L. K., & Fung, H. (2020). Presence of meaning mediates the relationship between meaning search and outcome: A cross-cultural study. Innovation in Aging, 4(Supplement_1), 308. https://doi.org/10.1093/geroni/igaa057.986
- Li, J.-B., Dou, K., & Liang, Y. (2021). The relationship between presence of meaning, search for meaning, and subjective well-being: A three-level meta-analysis based on the Meaning in Life Questionnaire. Journal of Happiness Studies, 22(1), 467–489. https://doi.org/10.1007/s10902-020-00230-y
- Newman, D. B., Nezlek, J. B., & Thrash, T. M. (2018). The dynamics of searching for meaning and presence of meaning in daily life. Journal of Personality, 86(3), 368–379. https://doi.org/10.1111/jopy.12321
- Park, N., Park, M., & Peterson, C. (2010). When is the search for meaning related to life satisfaction? Applied Psychology: Health and Well-Being, 2(1), 1–13. https://doi.org/10.1111/j.1758-0854.2009.01024.x
- Steger, M. F., Frazier, P., Oishi, S., & Kaler, M. (2006). The Meaning in Life Questionnaire: Assessing the presence of and search for meaning in life. Journal of Counseling Psychology, 53(1), 80–93. https://doi.org/10.1037/0022-0167.53.1.80
- Steger, M. F., Oishi, S., & Kesebir, S. (2011). Is a life without meaning satisfying? The moderating role of the search for meaning in satisfaction with life judgments. The Journal of Positive Psychology, 6(3), 173–180. https://doi.org/10.1080/17439760.2011.569171