Herkesin Bir Fikri Var: Kadın Bedeni Üzerindeki Görünmez Söz Hakkı

Bir aile yemeği. Sofraya yeni oturulmuştur, tabaklar dolmamıştır bile. Uzaktan bir akraba başını kaldırır ve gülümseyerek konuşur: “Zayıflamışsın, çok yakışmış.” Bir başkası ekler: “Bence biraz fazla oldu, eskisi daha iyiydi.” Üçüncüsü araya girer: “Aman, sen sen olduktan sonra.” Konuşma devam eder, yemek yenir, kimse tuhaf bir şey olduğunu düşünmez. Oysa masada oturan kadın hiç kimseye bedeni hakkında ne düşündüğünü sormamıştır.

Bu sahne o kadar tanıdıktır ki fark edilmez. Ama içinde sessiz bir varsayım taşır: bir kadının bedeni, hakkında serbestçe konuşulabilir bir alandır. Yorum yapmak için izin istenmez, çünkü izin gerektiği akla gelmez.

Yorum Yağmuru

Kilo verilmiştir, sorulur. Kilo alınmıştır, sorulur. Saç kesilmiştir, beğenilir ya da beğenilmez ve bu mutlaka söylenir. Karın hafif şişkindir, “hamile misin?” diye sorulur. Yaş ilerlemiştir, “yorgun görünüyorsun” denir. Makyaj yapılmıştır “abartmışsın”, yapılmamıştır “hasta mısın” olur. Her hâlin bir karşılığı, her karşılığın bir yorumcusu vardır.

Bu yorumların ortak özelliği kötü niyet değildir; çoğu iyi niyetle, hatta iltifat sanılarak söylenir. Ortak özellikleri şudur: hiçbiri istenmemiştir. Ve bu yağmurun asimetrisi düşünüldüğünde tablo netleşir. Bir erkeğin kilosu, kırışığı, kıyafeti aynı sıklıkta, aynı rahatlıkla, aynı ısrarla masaya getirilmez. Erkek bedeni bir işlev olarak görülür; kadın bedeni ise bir görüntü olarak, yani değerlendirilmek üzere var olan bir şey olarak.

John Berger, Görme Biçimleri’nde bu ayrımı yıllar önce şöyle özetlemişti: erkekler kadınları seyreder, kadınlar ise seyredilişlerini seyreder (Berger, 2020). Kadın, kendi bedenini bile başkasının gözünden görmeye alıştırılır.

Yorumdan Yargıya

Mesele yorumla kalsa belki katlanılır olurdu. Ama beden üzerine söz söyleme hakkı, kısa sürede beden üzerinden ahlak okumaya dönüşür. Bir eteğin boyu bir karakter kanıtı sayılır. Bir dekolte “davetiye” olarak yorumlanır. Sokakta laf atılır, sonra kadına “dikkat etseydin” denir. Bir kadın şiddet gördüğünde, ilk sorulardan biri hâlâ ne giydiği olur.

Bu noktada söylem artık bir merak değil, bir denetimdir. Kadına, bedeninin kendisine ait olmadığı; toplumun ortak değerlendirmesine açık bir alan olduğu öğretilir. Öyle ki pek çok kadın evden çıkmadan önce zihninden bir kontrol listesi geçirir: bu kıyafet ne kadar dikkat çeker, hangi sokakta ne olur, kime ne açıklamak gerekir. Bu liste bir tercih değil, öğrenilmiş bir güvenlik refleksidir.

Söz Hakkından Karar Hakkına

Bir toplumda kadın bedeni hakkında konuşma hakkı doğal sayılıyorsa, o beden hakkında karar verme hakkının da devralınması uzun sürmez. Aradaki mesafe sanıldığından kısadır.

Türkiye’de isteğe bağlı gebelik sonlandırma, 2827 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun uyarınca onuncu haftanın sonuna kadar yasaldır. Ancak aynı kanun, evli bir kadın için eşin rızasını da şart koşar. Yani yetişkin, aklı başında, kendi hayatının sorumluluğunu taşıyan bir kadının kendi bedeni üzerindeki en mahrem kararı, hukuken tek başına verilemez; bir başkasının imzasını gerektirir. Bekâr bir kadının imzası tek başına yeterliyken evli bir kadının imzasının yetmemesi, hakkın kime ait sayıldığını açıkça gösterir.

Bunun yanına gündelik hayatın küçük müdahaleleri eklenir: doğum kontrol yöntemi seçerken duyulan yargılar, jinekoloğa giderken hissedilen açıklama zorunluluğu, “daha genç yaşta yaptırsan” diye başlayan cümleler. Ölçek değişir ama mantık aynı kalır. Bir kadının bedeni, üzerinde ortak hak iddia edilebilecek bir alan olarak görülür.

Bedeni hakkında herkesin söz hakkı olan bir insan, kendi bedeninin sahibi gibi değil; misafiri gibi yaşar.

İçerideki Göz

Bu söylemin en kalıcı etkisi dışarıda değil, içeride olur. Yıllarca dışarıdan bakılan bir insan, bir süre sonra kendine dışarıdan bakmayı öğrenir.

Psikolojide bu duruma nesneleştirme kuramı çerçevesinde bakılır. Fredrickson ve Roberts’ın ortaya koyduğu kurama göre, sürekli bedensel değerlendirmeye maruz kalan kadınlar bu dış bakışı içselleştirir ve kendi bedenlerini bir gözlemci gibi izlemeye başlar (Fredrickson & Roberts, 1997). Kuram, bu izleme hâlinin utanç, kaygı, bedensel sinyallere yabancılaşma ve depresif belirtilerle ilişkili olduğunu ortaya koyar. Yani mesele estetik bir kaygı değildir; kişinin kendi bedeninin içinde rahat edememesidir.

Bu izleme hâlini seans odasında sık görüyorum. Bir kadın hafta boyunca yaşadıklarını anlatırken, arada bir cümle düşer: “Şu aralar kendimi çok kötü görüyorum.” Konuşmanın gidişatıyla ilgisi yoktur; sadece o ses hep açıktır. Fotoğraflarda önce kendine bakan, oturduğunda karnını içine çeken, aynanın önünde geçen dakikaları kimseye söylemeyen çok kadın var. Bu bir kibir değil, bir yorgunluktur; sürekli bakılan birinin, kendini bakılan gibi görmeye başlamasıdır.

Bir Yorumun Ağırlığı

Bu konuyu yalnızca meslek üzerinden bilmiyorum. Hayatımın farklı dönemlerinde kilo aldım, verdim, yeniden aldım. Bedenimdeki her değişimi ilk fark eden hep ben oldum; kimsenin hatırlatmasına ihtiyacım yoktu. Yine de her seferinde birileri söyledi. Sormadan, bazen iltifat niyetiyle, bazen endişe kılığında. Ve o cümlelerin bende bıraktığı şey yalnızca kırgınlık olmadı; bir dönem bedenimle kurduğum ilişkiyi ciddi biçimde zedeledi. Bunu bugün klinik bilgiyle de açıklayabiliyorum, ama önce yaşayarak öğrendim.

Bu, kişisel bir hassasiyet meselesi değildir. Binlerce ergenle yürütülen beş yıllık bir izlem çalışması, kiloya dair yorumlara maruz kalmanın yıllar sonrasında düzensiz yeme davranışlarını yordadığını göstermiştir (Haines vd., 2006). Yani sofrada söylenen bir cümle sofrada kalmaz; bazı insanlarda yıllar süren bir ilişkinin başlangıcı olur.

Aynı bakış bugün ekranlarda çoğalarak dolaşıyor. Tiggemann ve Slater’ın çalışması, sosyal medyada geçirilen sürenin beden gözetimi ve zayıflık idealinin içselleştirilmesiyle ilişkili olduğunu ortaya koyuyor (Tiggemann & Slater, 2013). Bir zamanlar yılda birkaç kez aile sofrasında duyulan yorum, artık her gün, her açılışta, sessizce tekrarlanıyor.

Bedeni Geri Almak

Bu söylem tek başına bir kişinin çabasıyla çözülmez; ama kişinin kendi payına düşen alanı geri kazanması mümkündür.

İlki, yoruma cevap verme zorunluluğunu bırakmak. Bedene dair her yorum bir soru değildir; cevaplanmadığında da hayat devam eder. “Teşekkürler” demek gerekmez, açıklama yapmak hiç gerekmez.

İkincisi, sınırı sade cümlelerle kurmak. “Bedenim hakkında konuşmak istemiyorum.” “Bu konuyu kapatalım.” Kısa cümleler tartışma açmaz; tartışmayı kapatır. Sınır koymanın kaba olmadığını hatırlamak da bu işin bir parçasıdır.

Üçüncüsü, bedene işlevi üzerinden dönmek. Beden yalnızca bakılan bir yüzey değil; taşıyan, yürüyen, yorulan, iyileşen bir yapıdır. Bir bedenin ne yapabildiğine bakmak, nasıl göründüğüne bakmaktan daha az yorucudur.

Dördüncüsü, beslendiğiniz görsel akışı seçmek. Sürekli kusursuz bedenler gören bir zihin, kendi bedenini kusurlu bulmaya alışır. Kimi hesapları takip etmeyi bırakmak küçük ama gerçek bir hamledir.

Beşincisi, kendi sofranızda bu döngüyü sürdürmemek. Bir başkasının bedeni hakkında yorum yapmamak, sanıldığından kolaydır; hiçbir sohbet bu cümleler olmadığı için eksik kalmaz.

Son olarak: bedene dair düşünceler günlük yaşamı, yeme düzenini ya da sosyal hayatı belirgin biçimde etkiliyorsa, bu bir zayıflık değil; profesyonel destekle çalışılabilecek bir alandır. Kimse bu yükü tek başına taşımak zorunda değildir.

Son Söz

Bir kadının bedeni, üzerine fikir beyan edilecek bir mesele değildir. Bir görüş alanı, bir tartışma konusu, ortaklaşa yönetilen bir alan hiç değildir. O beden, bir insanın dünyada var olma biçimidir; başlangıç noktasıdır, aracı değil.

Belki de en yalın hâliyle mesele şudur: bir kadın kendi bedeni hakkında karar verirken kimseden onay beklemek zorunda değildir. Ne masadaki akrabadan, ne sokaktaki yabancıdan, ne de bir imzadan. Çünkü bir beden, hakkında en çok konuşulanın değil; içinde yaşayanın olur.

Kaynakça

• Berger, J. (2020). Görme Biçimleri (Y. Salman, Çev.). Metis Yayınları.
• Fredrickson, B. L., & Roberts, T. A. (1997). Objectification theory: Toward understanding women’s lived experiences and mental health risks. Psychology of Women Quarterly, 21(2), 173–206.
• Haines, J., Neumark-Sztainer, D., Eisenberg, M. E., & Hannan, P. J. (2006). Weight teasing and disordered eating behaviors in adolescents: Longitudinal findings from Project EAT. Pediatrics, 117(2), e209–e215.
• Nüfus Planlaması Hakkında Kanun (1983). Kanun No. 2827. Resmî Gazete, Sayı: 18059.
• Tiggemann, M., & Slater, A. (2013). NetGirls: The Internet, Facebook, and body image concern in adolescent girls. International Journal of Eating Disorders, 46(6), 630–633.