Derleme Makalesi
Giriş
Travmatik bir olay yaşamak, kişinin kendisini güvende hissetme biçimini ve çevresini algılama şeklini değiştirebilir. Bazı kişiler travmatik olaydan sonra zaman içerisinde günlük yaşamlarına dönebilirken, bazı kişilerde travmanın etkileri uzun süre devam edebilir. Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB), travmatik bir olayın ardından ortaya çıkabilen ve kişinin düşüncelerini, duygularını, davranışlarını ve günlük yaşamını etkileyebilen bir ruhsal bozukluktur. TSSB’de travmatik olayın tekrar tekrar hatırlanması, olayla ilgili durumlardan kaçınma, aşırı uyarılmışlık ve uyku problemleri gibi belirtiler görülebilmektedir. Peki, beyin yaşanan olayın artık geçmişte kaldığını neden her zaman anlayamaz?
Travma ve Beynin Tehlike Sistemi
Beynin tehlikeyi değerlendirmesinde önemli yapılardan biri amigdaladır. Amigdala, korku ve tehdit gibi duygusal tepkilerin oluşmasında önemli bir rol oynar. Travmatik bir olay sırasında yaşanan yoğun stres, olayla ilişkili bazı bilgilerin çok güçlü biçimde öğrenilmesine neden olabilir. Bu nedenle daha sonra travmayı hatırlatan bir ses, koku, görüntü veya ortam, kişinin yeniden tehlikede olduğunu düşünmesine yol açabilir.
TSSB’de yapılan nörogörüntüleme çalışmaları, amigdala ile birlikte hipokampus ve prefrontal korteks gibi bölgelerde de farklılıklar olduğunu göstermektedir. Özellikle amigdalanın tehdit içeren uyaranlara daha fazla tepki verebilmesi ve prefrontal bölgelerin bu tepkileri düzenlemesinde zorlanması, TSSB’nin nörobiyolojik açıklamalarında önemli bir yere sahiptir.
Hipokampusun Rolü: “Bu Olay Geçmişte Kaldı”
Travmatik anıların neden bu kadar gerçekmiş gibi hissedilebildiğini anlamak için hipokampusa da bakmak gerekir. Hipokampus, olayların nerede ve ne zaman gerçekleştiği gibi bağlamsal bilgilerin işlenmesinde önemli bir beyin bölgesidir. Normal koşullarda bir kişi geçmişte yaşadığı tehlikeli bir olay ile şu anda bulunduğu ortam arasındaki farkı değerlendirebilir.
Ancak TSSB’de travmatik anının bağlamından ayrılarak yeniden yaşanması mümkün olabilir. Örneğin, geçmişte bir trafik kazası geçiren kişi, daha sonra sadece bir fren sesi duyduğunda olayın tekrar gerçekleştiğini hissedebilir. Aslında şu an güvende olsa bile beyin, geçmişteki tehlike ile günümüzdeki uyaran arasında güçlü bir bağlantı kurmuş olabilir.
Beyin Korkuyu Söndürmeyi Neden Öğrenemez?
TSSB’yi anlamada önemli kavramlardan biri de korkunun söndürülmesi (fear extinction) sürecidir. Korkunun söndürülmesi, kişinin daha önce tehlikeyle ilişkilendirdiği bir uyaranın artık tehlike oluşturmadığını öğrenmesi anlamına gelir. Burada amaç eski anıyı tamamen silmek değildir. Daha çok beynin “Bu uyaran artık tehlikeli değil” şeklinde yeni bir öğrenme oluşturmasıdır.
2023 yılında yayımlanan geniş kapsamlı bir meta-analiz, TSSB yaşayan bireylerde özellikle korkunun söndürülmesi ve bazı öğrenme-bellek süreçlerinde bozulmalar bulunduğunu göstermiştir. Araştırmada TSSB grubunda korkunun söndürülmesinde belirgin güçlükler bildirilmiştir.
Bu durum TSSB’nin neden yalnızca “kötü bir anıyı hatırlamak” olmadığını göstermektedir. Sorun, beynin tehlike ile güvenli durum arasındaki ayrımı yeterince iyi yapamamasıyla da ilişkilidir.
Prefrontal Korteks ve Duyguların Düzenlenmesi
Prefrontal korteks, düşünme, karar verme ve duyguların düzenlenmesi gibi birçok süreçte görev almaktadır. Güncel nörogörüntüleme araştırmaları TSSB’de amigdala aktivitesinin artmasıyla birlikte duyguların düzenlenmesinde rol oynayan bazı prefrontal bölgelerde daha düşük aktivite görülebildiğini göstermektedir.
Bu nedenle TSSB yaşayan bir kişinin tehlike ortadan kalkmış olsa bile yoğun korku yaşaması yalnızca kişinin “kendini kontrol edememesi” şeklinde açıklanmamalıdır. Burada beynin korku, bellek ve duygu düzenleme sistemleri arasındaki etkileşimlerin rolü bulunmaktadır.
Sonuç
Sonuç olarak TSSB’de beynin tehlikeyi “unutamaması”, travmatik olayın basit bir şekilde hafızadan silinememesiyle açıklanabilecek kadar basit değildir. Travma sonrasında korku ve bellek sistemlerinde meydana gelen değişiklikler, kişinin geçmişteki bir tehlikeyi günümüzde de varmış gibi algılamasına katkıda bulunabilir. Amigdala tehdit sinyallerinin işlenmesinde, hipokampus olayın bağlamının oluşturulmasında ve prefrontal korteks ise duygusal tepkilerin düzenlenmesinde önemli roller üstlenmektedir.
Bence TSSB’yi anlamanın en önemli noktalarından biri, kişinin yaşadığı tepkilerin yalnızca “geçmişi düşünmekten” ibaret olmadığını fark etmektir. Beyin bazen geçmişte yaşanan tehlikeyi günümüzde de devam eden bir tehdit gibi değerlendirebilir. Bu nedenle TSSB tedavisinde travmatik anıların ve korku tepkilerinin yeniden işlenmesi, kişinin güvenli durumları öğrenmesine yardımcı olmak açısından önem taşımaktadır. Günümüzde TSSB’nin nörobiyolojisi hâlâ araştırılmakta ve özellikle bellek, korku söndürme ve beyin ağları arasındaki ilişkiler yeni tedavi yaklaşımları açısından incelenmektedir.
Kaynakça
Hinojosa, C. A., George, G. C., & Ben-Zion, Z. (2024). Neuroimaging of posttraumatic stress disorder in adults and youth: Progress over the last decade on three leading questions of the field. Molecular Psychiatry, 29, 3223–3244. https://doi.org/10.1038/s41380-024-02558-w
Sep, M. S. C., Geuze, E., & Joëls, M. (2023). Impaired learning, memory, and extinction in posttraumatic stress disorder: Translational meta-analysis of clinical and preclinical studies. Translational Psychiatry, 13, 376. https://doi.org/10.1038/s41398-023-02660-7
Shalev, A., Cho, D., & Marmar, C. R. (2024). Neurobiology and treatment of posttraumatic stress disorder. The American Journal of Psychiatry, 181(8), 705–719. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.20240536
Elzinga, B. M., & Bremner, J. D. (2002). Are the neural substrates of memory the final common pathway in posttraumatic stress disorder (PTSD)? Journal of Affective Disorders, 70(1), 1–17. https://doi.org/10.1016/S0165-0327(01)00351-2
Daskalakis, N. P., et al. (2024). Systems biology dissection of PTSD and MDD across brain regions, cell types, and blood. Science, 384(6697), eadh3707. https://doi.org/10.1126/science.adh3707
Kaynakça
- Hinojosa, C. A., George, G. C., & Ben-Zion, Z. (2024). Neuroimaging of posttraumatic stress disorder in adults and youth: Progress over the last decade on three leading questions of the field. Molecular Psychiatry, 29, 3223–3244. https://doi.org/10.1038/s41380-024-02558-w
- Sep, M. S. C., Geuze, E., & Joëls, M. (2023). Impaired learning, memory, and extinction in posttraumatic stress disorder: Translational meta-analysis of clinical and preclinical studies. Translational Psychiatry, 13, 376. https://doi.org/10.1038/s41398-023-02660-7
- Shalev, A., Cho, D., & Marmar, C. R. (2024). Neurobiology and treatment of posttraumatic stress disorder. The American Journal of Psychiatry, 181(8), 705–719. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.20240536
- Elzinga, B. M., & Bremner, J. D. (2002). Are the neural substrates of memory the final common pathway in posttraumatic stress disorder (PTSD)? Journal of Affective Disorders, 70(1), 1–17. https://doi.org/10.1016/S0165-0327(01)00351-2
- Daskalakis, N. P., et al. (2024). Systems biology dissection of PTSD and MDD across brain regions, cell types, and blood. Science, 384(6697), eadh3707. https://doi.org/10.1126/science.adh3707
