Bazı insanlar birini kaybettiklerinde üzülür. Bazılarıysa daha kaybetmeden yas tutmaya başlar. Henüz kimse gitmemiştir ama zihinde vedalar çoktan yapılmıştır. Mesaj biraz geç cevaplandığında bir şeylerin değiştiği düşünülür. Ses tonundaki küçücük bir farklılık fark edilir. Bir akşam eskisinden daha sessiz geçen konuşma, “Artık beni istemiyor mu?” sorusuna dönüşür. Karşı tarafın sıradan bir uzaklığı, zihnin içinde yaklaşan bir terk edilişin habercisi gibi okunur.
Çünkü kaybetme korkusu yaşayan insan asıl korku şudur: “O giderse bende ne kalacak?” Kaybetme korkusunun en çarpıcı tarafı da burada başlar. İnsan bir başkasını kaybetmemek uğruna zamanla kendisinden vazgeçebilir. Ancak bir şeyi çok sıkı tutunca ne olur? Elinizde çok değer verdiğiniz kırılgan bir şey olduğunu düşünün. Düşmesinden korktuğunuz için onu biraz daha sıkı tutarsınız. Sonra biraz daha… Bir süre sonra onu korumak için gösterdiğiniz çaba, ona zarar vermeye başlar.
Kaybetme korkusu ilişkilerde buna benzer. Kişi ilişkiyi korumaya çalışırken daha fazla kontrol etmeye, daha fazla sormaya, daha fazla güvence istemeye başlayabilir. “Neredesin?” “Bir şey mi oldu?” “Beni hâlâ seviyor musun?” “Eskisi gibi değilsin.” “Neden kısa cevap verdin?”
Dışarıdan bakıldığında bunlar bazen kıskançlık, kontrolcülük ya da yoğun ilgi gibi görünür. Kişi, kendini tehdit altında hissettiği için her şeyi kontrol etmek ister. Çünkü kontrol altında olursa kendini daha az kaygılı hisseder.
Bağlanma kuramı açısından düşünüldüğünde, özellikle bağlanma kaygısı yüksek kişiler ilişkide mesafe ya da belirsizlik algıladıklarında bağlanma sistemleri daha kolay aktive olabilir. Kişi karşısındaki insana yakınlığını kaybetme ihtimalini olduğundan daha yoğun yaşayabilir. Bu nedenle ilişkinin küçük değişimleri bile büyük bir alarm yaratabilir.
Bir mesajın geç gelmesi yalnızca geç gelen bir mesaj değildir artık. Zihnin tercümesi şöyledir: “Uzaklaşıyor.”, “Benden sıkıldı.”, “Birini buldu.”, “Ben yine yetmedim.”
Ve çoğu zaman kişinin verdiği tepki, bugüne kadar içinde biriken bütün kaybetme hikâyelerine aittir.
Kaybetmekten korkan insan nasıl davranır?
Kaybetme korkusunun tek bir yüzü yoktur. Bazı insanlar daha fazla yakınlaşır. Sürekli konuşmak ister, güvence arar, partnerinin sevgisini test eder, ayrılık ihtimalini tekrar tekrar sorar.
Bazıları tam tersini yapar. Daha çok bağlanmamak için uzaklaşır. “Nasıl olsa sonunda gidecek.”, “Çok seversem canım yanar.”, “Kimseye ihtiyacım olmamalı.”
Bu kişiler kimi zaman soğuk veya ilgisiz görünebilir. Ancak bu uzaklaşmalar kişinin, sevginin yaratabileceği kayıp ihtimalinden korunma çabasıdır.
Bir başka grup ise ilişkiyi sürekli sınar. “Bakalım benim için ne yapacak?”, “Ben yazmayayım, o yazacak mı?”, “Biraz uzaklaşayım, beni merak edecek mi?”, “Beni gerçekten seviyorsa bunu yapmalı.”
İlişkinin içinde küçük deneyler kurulmaya başlanır. Fakat bu deneylerin sonucu nadiren kişiyi gerçekten rahatlatır. Çünkü alınan güvence kısa süreli etki eder. Bugün “Seni seviyorum.” duymak rahatlatır. Yarın zihnin yeni bir kanıt ister.
Kaybetme korkusunun zor taraflarından biri budur: “Dışarıdan ne kadar güvence gelirse gelsin, içerideki güvensizlik değişmedikçe zihin yeniden şüphe üretir.” Peki insan neden bu kadar korkar? Kaybetme korkusunu yalnızca çocukluğa bağlamak fazla basit olur. İnsan ruhu tek bir denklemle çalışmaz. Ancak erken dönem ilişkilerimizin önemli bir rolü vardır.
Çocuk için bakım veren kişi güvenliğin kaynağıdır. Çocuk yakınlığa ihtiyaç duyduğunda karşısında kimi zaman ulaşılabilir, kimi zaman uzak, tutarsız veya öngörülemez bir yetişkin bulursa ilişkiler hakkında bazı sessiz çıkarımlar geliştirebilir: “Sevgi her zaman burada kalmayabilir.”, “Birinin beni sevmesi için daha fazla çaba göstermeliyim.”, “Yeterince iyi olmazsam terk edilebilirim.”, “İnsanlar bir anda değişebilir.”
Bunlar insanın ilişkilerin içinde taşıdığı görünmez haritalardır. Ancak kaybetme korkusu yalnızca çocuklukta oluşmaz. Aldatılma, ani ayrılıklar, sevilen birinin ölümü, uzun süreli reddedilme deneyimleri, güvenin kırılması veya geçmiş ilişkilerde tekrar tekrar terk edilmek de kişinin sonraki ilişkilerinde tehdit algısını artırabilir.
Bir kez ciddi şekilde yanan biri, daha sonra küçük bir dumanı bile yangın sanabilir. Duman görmek kişiyi korkutmaz ama bedeni geçmişteki yangını hatırlar.
Kaybetme Korkusunun İçerideki Sesi
Kaybetme korkusu yaşayan kişinin zihninde çoğu zaman görünenden çok daha yoğun bir konuşma vardır. “Benden daha iyisini bulursa?”, “Beni artık eskisi kadar sevmiyorsa?”, “Bir gün hiçbir açıklama yapmadan giderse?”, “Ben onsuz ne yaparım?”
Aslında bu soruların altında daha temel bir inanç saklanır: “Ben kolayca vazgeçilebilecek biriyim.” İşte bu noktada mesele ilişki olmaktan çıkar ve özdeğere dokunur.
Kişi kendi değerini karşısındakinin ilgisi üzerinden ölçmeye başladığında ilişki bir sevgi alanı olmaktan çıkıp sürekli yapılan bir değer sınavına dönüşebilir. Partneri ilgiliyse değerlidir; uzaksa değersizdir. Mesaj attıysa sevilir; atmadıysa sevilmez.
Böyle yaşandığında insanın kendi değerinin kumandası başka birinin eline geçmiş olur. Ve karşı taraf farkında bile olmadan kişinin ruh hâlini açıp kapatan düğmeye dönüşür.
Korktuğumuz Sonu Kendimiz Yaratırız
Kaybetme korkusunun en acımasız paradokslarından biri şudur: İnsan terk edilmemek için yaptığı şeylerle ilişkinin üzerinde daha fazla baskı oluşturabilir. Sürekli kontrol etmek, suçlamak, test etmek, yoğun güvence istemek, partnerin alanını tehdit olarak görmek ya da her tartışmayı ayrılık ihtimali üzerinden değerlendirmek zaman içinde iki tarafı da yorabilir.
Reddedilmeye karşı yüksek hassasiyet üzerine yapılan çalışmalar, kişinin reddedilmeyi daha kolay algılayabildiğini ve algılanan reddedilmeye daha yoğun tepki verebildiğini gösteriyor. Bu durum bazı ilişkilerde bir döngü yaratabiliyor: kişi reddedilmekten korkuyor, korkunun etkisiyle yoğun tepki veriyor, ilişki geriliyor ve ortaya çıkan mesafe kişinin başlangıçtaki “Gidecek.” inancını daha da güçlendiriyor. Yani korku kendi kanıtını üretmeye başlıyor. “Biliyordum, herkes sonunda uzaklaşıyor.”
Oysa karşı tarafın uzaklaşmasının tek nedeni ilişkiyi istememesi değil; ilişkinin sürekli bir kaybetme alarmının içinde yaşanıyor olmasıdır.
Peki Kaybetme Korkusu Nasıl Değişir?
Amaç kaybetmekten hiç korkmamak değildir. Sevdiğimiz her şeyin kaybı ihtimal dahilindedir. Bağ kurmak biraz da incinebilme ihtimalini kabul etmektir. Asıl mesele, birini kaybetme ihtimalinin kendi benliğimizi kaybetmemize neden olmamasıdır.
Değişim çoğu zaman şu soruyla başlar: “Onu kaybetmekten korkuyorum; peki onu kaybetmemek için kendimden neleri kaybediyorum?” Sınırlarımı mı? İhtiyaçlarımı mı? Hayır deme hakkımı mı? Arkadaşlarımı mı? Kendi hayatımı mı? Kendime duyduğum saygıyı mı?
İçsel güven gelişmeye başladığında insan ilişkide şunu öğrenir: “Beni sevmeni isterim ama var olabilmek için sevgine bağımlı değilim.” “Gitmeni istemem ama kalman için kendimi küçültmem gerekmiyor.” “Kaybedersem üzülürüm fakat yok olmam.”
Sağlıklı bağlanmanın en güçlü tarafı budur. Birinin sonsuza kadar kalacağından emin olmak anlamına gelmez. Giderse bile kendinde kalabileceğini bilmektir. Çünkü insan ilişkilerde en çok başkalarının gitmesinden korkuyor gibi görünse de asıl korktuğu şey, onların ardından kendisini bulamamaktır.
