Kategori: Bilişsel Psikoloji
Giriş
Çoğumuz hafızamızı, yaşadığımız olayları olduğu gibi kaydeden bir kamera gibi düşünürüz. Oysa bilimsel araştırmalar, belleğin geçmişi birebir depolayan bir sistem olmadığını göstermektedir. İnsan belleği; zaman, duygular, beklentiler ve sonradan edinilen bilgilerden etkilenerek yeniden şekillenebilir. Bu nedenle bazen hiç yaşanmamış bir olayı yaşamış gibi hatırlayabilir ya da yaşadığımız bir olayı gerçekte olduğundan farklı biçimde anımsayabiliriz. Psikolojide bu durum sahte anı (false memory) olarak adlandırılmaktadır.
Gelişme
Bellek, bilgileri pasif bir şekilde depolayan bir yapı değil, her hatırlama sürecinde yeniden yapılandırılan dinamik bir sistemdir (Schacter, 1999). Bir anıyı hatırladığımızda, aslında onu olduğu gibi geri çağırmak yerine mevcut bilgilerimiz, inançlarımız ve duygularımız doğrultusunda yeniden oluştururuz. Bu nedenle bellek zaman zaman hatalar yapabilir.
Sahte anılar, kişinin gerçekte yaşanmamış bir olayı yaşamış gibi hatırlaması ya da yaşanmış bir olayı önemli ölçüde farklı biçimde anımsamasıdır. Bu durum yalnızca unutkanlıkla ilgili değildir; aksine kişi, hatırladığı olayın gerçekten yaşandığına içtenlikle inanabilir (Loftus, 2005).
Sahte anıların oluşmasında en önemli etkenlerden biri yanıltıcı bilgi etkisidir. Bir olaya tanık olduktan sonra edinilen yeni bilgiler, kişinin ilk anısını değiştirebilir. Örneğin bir trafik kazasına tanık olan kişilere farklı sorular yöneltildiğinde, olayla ilgili hatırladıkları ayrıntıların değişebildiği gösterilmiştir (Loftus & Palmer, 1974). Bu bulgu, hafızanın dış etkilere ne kadar açık olduğunu ortaya koymaktadır.
Duygular da belleğin yeniden şekillenmesinde önemli bir rol oynar. Yoğun stres, kaygı veya mutluluk gibi duygular bazı ayrıntıları daha belirgin hâle getirirken bazılarını tamamen değiştirebilir. Ayrıca aile üyeleriyle geçmiş olaylar hakkında yapılan sohbetler, eski fotoğraflar veya sosyal medya paylaşımları da zamanla anılarımızın içeriğini etkileyebilir.
Sahte anılar yalnızca günlük yaşamda değil, hukuk alanında da önemli sonuçlar doğurabilir. Görgü tanıklarının ifadeleri çoğu zaman güvenilir kabul edilse de araştırmalar, tanıkların anılarının zaman içinde değişebileceğini göstermektedir. Bu nedenle günümüzde adli psikoloji alanında tanık ifadeleri değerlendirilirken belleğin sınırlılıkları da dikkate alınmaktadır.
Belleğin hata yapabilmesi, onun zayıf olduğu anlamına gelmez. Aksine uzmanlara göre belleğin esnek olması, yeni bilgileri mevcut deneyimlerle ilişkilendirmemizi ve değişen koşullara uyum sağlamamızı kolaylaştırır. Ancak bu esneklik, zaman zaman gerçekte yaşanmamış olayların da gerçekmiş gibi hatırlanmasına neden olabilir.
Sonuç
Belleğimiz geçmişi kusursuz biçimde saklayan bir kayıt cihazı değildir. Hatırladığımız her olay; yaşadığımız deneyimler, duygularımız ve sonradan edindiğimiz bilgilerle yeniden şekillenebilir. Bu nedenle bazen en emin olduğumuz anılar bile gerçeği tam olarak yansıtmayabilir. Belleğin nasıl çalıştığını anlamak, hem kendi anılarımıza daha eleştirel yaklaşmamıza hem de başkalarının hatırladıklarını değerlendirirken daha dikkatli olmamıza yardımcı olabilir. Unutulmamalıdır ki hafıza, yalnızca geçmişi saklamakla kalmaz; onu her hatırlayışımızda yeniden inşa eder.
Kaynakça
Loftus, E. F. (2005). Planting misinformation in the human mind: A 30-year investigation of the malleability of memory. Learning & Memory, 12(4), 361–366.
Loftus, E. F., & Palmer, J. C. (1974). Reconstruction of automobile destruction: An example of the interaction between language and memory. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 13(5), 585–589.
Schacter, D. L. (1999). The seven sins of memory: Insights from psychology and cognitive neuroscience. American Psychologist, 54(3), 182–203.
Kaynakça
- Kaynakça
- Loftus, E. F. (2005). Planting misinformation in the human mind: A 30-year investigation of the malleability of memory. Learning & Memory, 12(4), 361–366.
- Loftus, E. F., & Palmer, J. C. (1974). Reconstruction of automobile destruction: An example of the interaction between language and memory. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 13(5), 585–589.
- Schacter, D. L. (1999). The seven sins of memory: Insights from psychology and cognitive neuroscience. American Psychologist, 54(3), 182–203.
