İnsan Neden Kendi Hayatının Tanığı Olamaz?
Bir gün, çocukluk arkadaşınızla yıllar sonra yeniden buluştuğunuzu hayal edin. Sohbet ilerledikçe aynı okuldan, aynı öğretmenlerden, aynı sokaklardan söz etmeye başlıyorsunuz. Aynı günleri yaşamış olmanıza rağmen, bir süre sonra şaşırtıcı bir şey fark ediyorsunuz. Onun anlattığı çocukluk ile sizin hatırladığınız çocukluk aynı değil. Siz o yılları yalnızlık duygusuyla anımsıyorsunuz, o ise neşeyle. Siz sürekli eleştirildiğinizi düşünüyorsunuz, o sizi sınıfın en özgüvenli çocuklarından biri olarak hatırlıyor. Siz bir öğretmenin hayatınıza yön verdiğini söylüyorsunuz, o, aynı öğretmenin adını bile güçlükle hatırlıyor. Peki hanginiz doğruyu anlatıyor? Belki ikiniz de.
İnsan hayatını bir kamera gibi kaydetmez. Daha da önemlisi, kendi hayatının tarafsız bir tanığı olarak yaşayamaz. Yaşadığı olayların hem içinde yer alır hem de onlara anlam veren kişidir. Aynı hikâyenin hem kahramanı, hem anlatıcısı hem de editörü olduğumuz için, kendi yaşamımıza dışarıdan bakma şansımız hiçbir zaman olmaz. Hepimiz, kendi hayatımızı en doğru bilen kişinin kendimiz olduğuna inanırız. Oysa psikoloji bize daha mütevazı bir öneride bulunur. Kendimize en yakın kişi bizizdir fakat kendimizi en tarafsız değerlendirebilen kişi olmayabiliriz. Bunun nedeni yalnızca duygularımız da değildir. Zihnimizin çalışma biçimi de buna izin vermez.
Gördüğümüz ve “Olan” Arasındaki Mesafe
Uzun yıllar boyunca insan zihninin dünyayı olduğu gibi algıladığı düşünüldü. Oysa bugün biliyoruz ki beyin, dış dünyayı olduğu gibi kaydetmez, onu sürekli yorumlar. Algıladığımız her görüntü, her ses ve her deneyim, geçmiş yaşantılarımızın, beklentilerimizin, korkularımızın ve ihtiyaçlarımızın süzgecinden geçerek anlam kazanır. Biz gerçeğin kendisini değil, beynimizin gerçeğe ilişkin oluşturduğu modeli deneyimleriz. Belki de bu yüzden aynı sessizlik bir insana huzur verirken, bir başkasına terk edilmişlik hissi yaşatabilir. Aynı bakış, birine sevgi gibi görünürken, başka biri için eleştiri anlamına gelebilir. Olay değişmez; değişen, onu karşılayan zihindir.
Geçmişi Bugünden Hatırlamak
İnsan zihni yalnızca algıyı değil, hafızayı da yeniden şekillendirir. Çoğumuz anılarımızı bir arşivde saklanan dosyalar gibi düşünürüz. Oysa hafıza, her hatırlayışta yeniden kurulan canlı bir sistemdir. Bugünkü bilgilerimiz, duygularımız ve yaşam deneyimlerimiz, geçmişe dair anılarımızın üzerine sessizce eklenir. Bu nedenle çocukluğumuzu ya da önemli bir dönüm noktasını hatırlarken, aslında yalnızca geçmişi değil, geçmişin bugünkü yorumunu da hatırlarız. İşte tam da bu yüzden insan, kendi hayatının mutlak tanığı olamaz.
Üstelik bu süreç bugünü de etkiler. Kendisini başarısız biri olarak gören bir insan, bulunduğu ortamda en küçük eleştiriyi bile bu inancının kanıtı olarak algılayabilir. Buna karşılık aynı odada bulunan başka biri, aynı ifadeleri gelişme fırsatı olarak değerlendirebilir. Dışarıdan bakıldığında aynı olay yaşanmıştır; ancak psikolojik olarak iki bambaşka gerçeklik ortaya çıkmıştır.
Psikolojide buna eşlik eden pek çok bilişsel süreç vardır. Dikkatimizi inançlarımızla uyumlu bilgilere yöneltir, mevcut düşüncelerimizi destekleyen ayrıntıları daha kolay fark ederiz. Zihnimiz, dağınık yaşantıları bir araya getirerek tutarlı bir benlik hikâyesi oluşturmaya çalışır. Çünkü insan için tutarlılık, her zaman doğruluktan daha konforludur.
Kendimize Anlattığımız Hikâyeler
Psikolojide “anlatı kimliği” olarak adlandırılan yaklaşım, kimliğimizin yalnızca yaşadığımız olaylardan değil, o olayları nasıl anlamlandırdığımızdan da oluştuğunu söyler. Aynı çocukluğu yaşayan iki kardeşten biri geçmişini “Kimse beni anlamadı.” diye anlatırken, diğeri “O yıllar bana dayanıklılık kazandırdı.” diyebilir. Geçmiş aynıdır; fakat o geçmişten örülen hikâye farklıdır. Çoğu zaman bizi biçimlendiren yalnızca yaşadıklarımız değil, yaşadıklarımızı hangi cümlelerle anlattığımızdır.
İşin ilginç yanı şudur: Hayatımızı en çok biz yaşarız; ama onun bütününü görme ihtimali en düşük kişi de yine biziz. Bir roman kahramanı, içinde bulunduğu hikâyenin tamamını okuyamaz. Bir satranç taşı, oyunun stratejisini göremez. İnsan da kendi yaşamını ancak belirli bir açıdan deneyimleyebilir. Bu nedenle bazı olayların anlamı, onları yaşarken değil, yıllar sonra geriye dönüp baktığımızda ortaya çıkar.
Hepimizin hayatında sonradan anlam kazanan anlar vardır. Bir zamanlar büyük bir başarısızlık gibi görünen bir deneyim, yıllar sonra yönümüzü değiştiren en önemli dönüm noktası olabilir. Çok acı veren bir ayrılık, geriye dönüp bakıldığında kendimizi tanımamızı sağlayan bir başlangıca dönüşebilir. Hayat yalnızca ileri doğru yaşanır; fakat çoğu zaman geriye doğru anlaşılır.
Kendi Hayatımıza Misafir Olabilmek
Belki de psikolojik olgunluk, kendi hikâyemize tamamen objektif bakabilmek değildir; böyle bir şey muhtemelen mümkün de değildir. Asıl olgunluk, zihnimizin anlattığı hikâyenin tek mümkün hikâye olmadığını fark edebilmektir. Çünkü insan, kendi hayatının mutlak tanığı olamaz; ama iyi bir yorumcusu olabilir. Kendi anlatısını zaman zaman sorgulayabilen, “Acaba başka türlü de bakabilir miyim?” diye sorabilen kişi, yalnızca geçmişine değil, geleceğine de farklı bir gözle bakmaya başlar.
Kendi hikâyemize inanacak kadar yakın, onu gerektiğinde yeniden okuyabilecek kadar da mesafeli olabilmek ruh sağlığının en sessiz ama en güçlü becerilerinden olabilir. Çünkü bazen insanı değiştiren şey, yeni bir hayat yaşaması değildir. Yaşadığı hayata ilk kez başka bir yerden bakabilmesidir.
