Çok Net Hatırlıyorum, Ama Gerçekten Oldu mu?
İlk kez tanıştığımız biriyle konuşurken diyalog genelde şu şekilde ilerliyor: Önce adımızı, yaşımızı, hangi bölümü okuduğumuzu ve işimizi anlatıyoruz; ardından sevdiğimiz renklerden, yemeklerden ve bizi bugünkü hâlimize getirdiğine inandığımız deneyimlerden bahsediyoruz. Çoğu zaman bütün bunları, adeta sınavda çıkacağından emin olduğumuz bir sorunun cevabı gibi ezberliyor ve üzerinde ikinci kez düşünmeden söylüyoruz. Peki, biz kendimizden bu kadar eminken belleğimiz bizi yanıltıyor olabilir mi? Kesin olarak hatırladığımızı sandığımız şeyler, anıları geri çağırdığımız anda ruh durumumuzun, çevresel faktörlerin veya şemalarımızın etkisiyle yeniden inşa ediliyor olabilir. Örneğin, lise arkadaşlarımızla yıllar sonra aynı masaya oturduğumuzda, kahkahalarla hatırladığımız o yaz kampı çoğu zaman hepimizin belleğinde aynı çerçeveye, ancak farklı bir içeriğe sahip bir resim gibi dolaşır. Saatler ilerler, bardaklar boşalır ama “Hayır, öyle değildi” ve “Bu kesinlikle yaşanmadı” tartışmaları bütün gece sürer durur.
Hayaletler Bile Aynı Hatırlanmıyor
Bartlett (1932) bu durumu yeniden kurucu bellek yaklaşımıyla ele alıyor. Belleğin bir kaset gibi geçmişi aynen saklamadığını, anıların ise hatırlama sırasında aktif olarak yeniden kurulduğunu savunuyor. Birçoğumuz belleği, fotoğraflarımızı yerleştirdiğimiz ve hatırlamak istediğimizde raftan kolayca alıp baktığımız bir fotoğraf albümü gibi düşünüyor olabiliriz. Bu bakış açısına göre yaşadığımız olaylar zihnimizde değişmeden kalır ve yine değişmeden hatırlanır. Oysa Bartlett’e göre insanlar bir olayı hatırlarken yalnızca olayın nesnel bağlamına ve olaydan kalan parçalara dayanmazlar. Anılarını önceki deneyimleri, beklentileri, hatta kendi değer yargıları ve dünya hakkındaki genel bilgileriyle yeniden oluştururlar. Bu bilgileri düzenleyen zihinsel yapılara ise şema adı verilir (Bartlett, 1932).
Bu görüşü en iyi anlatan çalışmalardan biri, Hayaletler Savaşı (The War of the Ghosts) adlı Kızılderili halk hikâyesidir. İngiliz katılımcılardan kendi kültürlerine yabancı unsurlar içeren bu hikâyeyi okumaları ve daha sonra yeniden anlatmaları istenir. Zamanla hikâye kısalır; tuhaf ve anlaşılması güç ayrıntılar artık hikâyede yer almaz, bazıları ise daha tanıdık kelimelerle kendine yer bulur. Katılımcılar hikâyeyi olduğu gibi hatırlamak yerine, kendi bilgi ve beklentileri doğrultusunda daha anlamlı bir hâle getirirler. Yani ellerinde kalan parçaları şemalarıyla birleştirerek yeniden bir hikâye kurmuş olurlar.
Bazen Tek Kelime Gerçekten Yeterli Olur
Üstelik anılarımızı yeniden şekillendiren şeyler yalnızca kendi şemalarımız ve geçmiş deneyimlerimiz değildir. Bir olayın yaşandıktan sonra zihnimize işlenmesi, o anıyı dokunulmaz hâle getirmediği gibi çevrenin etkisinden de tam olarak koruyamayabilir. Yaşadığımız bir olaydan sonra duyduğumuz yeni bilgiler, hatta etrafımızdaki insanların olay hakkında bize soru sorarken seçtikleri tek bir kelime bile ne hatırladığımızı etkileyebilir. Loftus ve Palmer’ın (1974) gerçekleştirdiği klasik çalışmada, katılımcılara bir trafik kazasının görüntüleri izletilmiş ve sonrasında araçların hızını tahmin etmeleri istenmiştir. Ancak soruda kazayı anlatmak için kullanılan kelimeler değiştirilmiştir. Araçların birbirine “çarpması” yerine daha şiddetli bir ifadeyle çarpıştığının söylenmesi, katılımcıların araçların hızını daha yüksek tahmin etmelerine ve daha sonra kazaya ilişkin farklı ayrıntılar hatırlamalarına yol açmıştır. Yani bazen bir anı, yalnızca yaşandığı anda değil, hakkında konuşulmaya devam ettikçe de değişebilir. Kullandığımız kelimeler birer ipucu olarak zihnimize sızıp aynı anıyı farklı ayrıntılarla hatırlamamıza neden olabilir. Arkadaşlarımızla aynı yaz kampını neden farklı hatırladığımızın cevabı da belki burada saklıdır: Hepimiz yalnızca yaşadığımız anı değil, sonrasında tekrar tekrar anlatılan hikâyeyi de hatırlarız.
O Zaman Belleğimize Soruyoruz: Doğruluk mu, Tutarlılık mı?
Tüm bunlar belleğimize hiçbir koşulda güvenemeyeceğimiz anlamına gelmemektedir. Bellek çoğu zaman yaşadığımız olayların ana hatlarını korur; ancak ayrıntılar, zaman içinde bugünkü bilgilerimiz ve duygularımızla yeniden şekillenebilir. Bu da belleğin aslında kusurlu bir sistem olmaktan çok, inanılmaz bir esneklikle işlevini sürdürdüğü anlamına gelebilir. Üstelik bu esneklik yalnızca hataların kaynağı değildir. Geçmiş deneyimlerimizin farklı kısımlarını bir araya getirebildiğimiz için geleceğe dair hayaller kurabiliyor, yeni durumlara hazırlanabiliyor ve yaşadıklarımıza anlam verebiliyoruz. Schacter’a (2012) göre bellekteki bazı yanılmalar, onun geçmişi değişmeden saklayan bir arşiv değil, farklı deneyimleri esnek biçimde birleştiren yapıcı bir sistem olmasının karşılığı olarak düşünülebilir. Belki de kendimizi anlatırken ezberlediğimiz o kelime grupları bize hem tutarlı bir gerçeklik verebilirken hem de zamanla değişmiş hikâyeler sunabilir. Bu nedenle bir daha “Ben çok net hatırlıyorum” cümlesini kurmadan önce durup kendimize sorabiliriz: Hatırladığım şey gerçekten yaşadığım olay mı, yoksa bugünkü zihnimin o olaydan geriye kalanlarla kurduğu yeni bir hikâye mi?
Kaynakça
- Kaynakça
- Bartlett, F. C. (1932). Remembering: A study in experimental and social psychology. Cambridge University Press.
- Loftus, E. F., & Palmer, J. C. (1974). Reconstruction of automobile destruction: An example of the interaction between language and memory. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 13(5), 585–589. https://doi.org/10.1016/S0022-5371(74)80011-3
- Schacter, D. L. (2012). Adaptive constructive processes and the future of memory. American Psychologist, 67(8), 603–613. https://doi.org/10.1037/a0029869
