Çocukluğunuzu anlatmanız gerekseydi, nasıl bir anlatım sergilerdiniz? Muhtemelen nerede büyüdüğünüzü, kimden korktuğunuzu ve sizi ilk kimin hayal kırıklığına uğrattığını paylaşırdınız. Belki de hayatınızı değiştirdiğini düşündüğünüz birkaç anıyı aktarırdınız. Bütün bunları anlatırken, büyük ihtimalle tek bir şeyden eminsinizdir: Bunların gerçekten yaşandığına dair bir inancınız vardır.
Peki, size çocukluğunuzun en önemli anılarından bazılarının aslında hiç yaşanmamış olabileceğini söylesem? Hayır, hafızanızın tamamen yanlış olduğunu iddia etmiyorum. Daha rahatsız edici bir şeyden bahsediyorum. Hatırladığınız olaylar, yaşandıkları hâliyle zihninizde durmuyor olabilir. Çünkü insan zihni, geçmişi olduğu gibi saklamaz; onu her hatırlayışında yeniden yapılandırır. Sonrasında da o yeni versiyona inanır. Bunu öylesine ustalıkla yapar ki değişen yalnızca anılar değildir; zamanla o anılara bakan kişi de değişir.
Belki de bu yüzden insan, kendi hayatının en güvenilmez anlatıcısıdır.
İşin ilginç yanı, zihin bunu bizi kandırmak için yapmaz. Tam tersine, bizi korumaya çalışır. Yaşadığımız her olayı olduğu gibi saklamak yerine, onları bugünkü benliğimizle uyumlu hâle getirir. Çünkü zihin, gerçekle yaşamaktan çok, tutarlı bir hikâyeyle yaşamayı tercih eder. Hayatımızın anlamlı olduğuna inanmak ister. Dağınık parçaları bir araya getirir, boşlukları doldurur ve sonunda kendimize anlatabileceğimiz bir yaşam öyküsü oluşturur.
Bellek üzerine yaptığı çalışmalarıyla psikoloji dünyasında önemli bir yere sahip olan Elizabeth Loftus, hafızanın sandığımız kadar güvenilir olmadığını gösteren çarpıcı araştırmalara imza atmıştır. Çalışmalarında bazı katılımcılar, çocukken alışveriş merkezinde kaybolduklarına dair gerçekte yaşanmamış bir olayı, zamanla kendi anılarıymış gibi ayrıntılarıyla anlatmaya başlamışlardır. Üstelik kimse yalan söylemiyordu; gerçekten hatırladıklarına inanıyorlardı. Çünkü hafıza, geçmişi depolayan bir arşiv değil; geçmişi her hatırlayışta yeniden inşa eden canlı bir sistemdir.
Bu durum yalnızca anılarımızı değil, kim olduğumuzu da etkiler. Kişilik psikoloğu Dan P. McAdams’a göre insanlar, kimliklerini yalnızca yaşadıkları olaylarla değil, o olaylara yükledikleri anlamlarla oluştururlar. Kimliğimiz, yaşadığımız olayların toplamı değildir; o olayları birbirine bağlamak için kurduğumuz hikâyedir.
Belki de bu yüzden aynı evde büyüyen iki kardeş, yıllar sonra bambaşka bir çocukluk anlatabilir. Aynı anne, aynı baba, aynı duvarlar… Ama iki farklı geçmiş. Biri çocukluğunu sevgiyle hatırlarken, diğeri eksikliklerle dolu bir geçmişe sahiptir. İkisi de yalan söylemez; ikisi de gerçekten inandığı hikâyeyi anlatır. Çünkü değişen geçmiş değildir; geçmişe bakan kişidir.
İnsan zihni tutarlılığı sever. Kendisiyle ilgili oluşturduğu benlik algısını koruyabilmek için geçmişini farkında olmadan yeniden yorumlar. Sosyal psikolog Leon Festinger’in ortaya koyduğu bilişsel çelişki kuramı da bunu açıklar. Kendimizi mantıklı, tutarlı ve iyi biri olarak görmek isteriz. Eğer davranışlarımız bu algıyla uyuşmuyorsa, zihin çoğu zaman davranışı değiştirmektense ona yeni bir anlam yüklemeyi tercih eder.
Bu yüzden ayrılıktan yıllar sonra “Zaten hiç mutlu değildim.” diyebiliriz. Başarısız olduğumuz bir iş için “Ben zaten istemiyordum.” deriz. Çocukluğumuzdaki bir anıyı bugün hissettiklerimize göre yeniden renklendiririz. Bunların çoğu bilinçli birer yalan değildir; zihin, benlik bütünlüğünü koruma biçimidir.
Şimdi bir an durup çocukluğunuzu düşünün. Hayatınızı değiştirdiğine inandığınız o anıyı… O sahnenin gerçekten yaşandığından ne kadar eminsiniz? Belki söylenen cümle tam olarak öyle değildi. Belki yüz ifadeleri farklıydı. Belki de o güne, yıllar içinde hissettiğiniz duyguları eklediniz. Hafızanın en tuhaf yanı budur. Bir şeye tüm kalbinizle inanmanız, onun eksiksiz doğru olduğu anlamına gelmez.
Ünlü psikiyatrist Viktor Frankl, “İnsanın elinden her şeyi alınabilir; fakat bir şey asla alınamaz: Her koşulda tutumunu seçme özgürlüğü.” der. Belki de psikoterapinin en önemli amaçlarından biri budur. Geçmişi değiştirmek değil; geçmişe yüklediğimiz anlamı yeniden değerlendirebilmek. Çünkü bazen insanı yıllardır yaralayan şey, yaşadığı olay değil, o olayı kendine anlatma biçimidir.
Belki de kendimize sormamız gereken soru, “Anılarım doğru mu?” değildir. Çünkü hafızanın kusursuz olmadığını artık biliyoruz. Asıl soru şudur: Bugün kendim hakkında inandığım hangi hikâyeler, yıllardır farkında olmadan yeniden yazdığım anılardan besleniyor? Belki cesur olduğunuzu düşündüğünüz için bazı korkularınızı görmezden geliyorsunuz. Belki de “Ben hep başarısız oldum.” diye anlatıp durduğunuz hayatınız, gerçekte başarısızlıklardan çok hayal kırıklıklarıyla doludur.
İnsanın en büyük yanılgısı, hafızasının onu zaman zaman aldatması değildir. Asıl yanılgı, kendine yıllardır anlattığı hikâyeyi değişmez bir gerçek sanmasıdır. Çünkü bazen geçmiş bizi değiştirmez. Biz, geçmişi her hatırlayışımızda onu biraz daha değiştiririz.
Kaynakça
- * Festinger, L. (1957). A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford University Press.
- * Frankl, V. E. (2021). İnsanın Anlam Arayışı. Okuyan Us Yayınları.
- * Kahneman, D. (2017). Hızlı ve Yavaş Düşünme. Varlık Yayınları.
- * Loftus, E. F. (2005). Planting Misinformation in the Human Mind: A 30-Year Investigation of the Malleability of Memory. Learning & Memory, 12(4), 361-366.
- * McAdams, D. P. (2001). The Psychology of Life Stories. Review of General Psychology, 5(2), 100-122.
