Dünyaya geldiğimiz ilk anda bize yöneltilen sorulardan biri genellikle şudur: Kız mı, erkek mi? Bu soru yalnızca biyolojik cinsiyeti merak etmez; çoğu zaman geleceğimize dair görünmez bir senaryonun da ilk satırlarını yazar. Daha ismimiz konmadan renkler seçilir, oyuncaklar belirlenir ve nasıl davranacağımıza ilişkin beklentiler oluşmaya başlar. Oysa hiçbir bebek, cesur olmayı ya da sessiz kalmayı, ağlamamayı ya da fedakar olmayı bilerek doğmaz. Bunların büyük bir kısmını yaşayarak öğreniriz.
Psikolojide toplumsal cinsiyet, kadınlık ve erkeklikle ilişkilendirilen davranışların, sorumlulukların ve beklentilerin toplum tarafından nasıl şekillendirildiğini ifade eder. Biyolojik cinsiyet bedenimize ilişkin özellikleri tanımlarken, toplumsal cinsiyet büyük ölçüde içinde yaşadığımız kültürün bize öğrettiği rolleri kapsar. Bu roller, ülkeden ülkeye, dönemden döneme hatta aynı toplum içinde bile değişir. Bu değişkenlik, onların doğuştan değil, büyük ölçüde toplumsal olarak öğrenildiğini gösterir.
Çocuklar çevrelerini dikkatle gözlemler. Hangi davranışların ödüllendirildiğini, hangilerinin eleştirildiğini fark ederler. Bir çocuğa “erkekler ağlamaz” denildiğinde yalnızca bir cümle kurulmuş olmaz; duygularını ifade etme biçimi de şekillenmeye başlar. Benzer şekilde, bir kıza sürekli “uslu ol, sesini yükseltme” mesajı verildiğinde zamanla kendi ihtiyaçlarını geri plana atmayı öğrenebilir.
Bu beklentiler yalnızca bireyleri değil, ilişkileri de etkiler. Duygularını bastırmayı öğrenen bir erkek, yetişkinlikte yakın ilişkiler kurmakta zorlanabilir. Sürekli başkalarının ihtiyaçlarını öncelemeye alışan bir kadın ise kendi sınırlarını ifade etmekte güçlük çekebilir. Elbette bu örnekler her birey için geçerli değildir; insanlar çok farklı deneyimlerle büyürler ve kişiliklerini birçok etken şekillendirir. Ancak psikoloji, toplumsal beklentilerin davranışlarımız üzerinde önemli bir etkisi olabileceğini göstermektedir.
Toplumsal cinsiyet denildiğinde akla çoğu zaman yalnızca kadınlar gelir. Oysa bu konu tüm insanları ilgilendirir. Çünkü katı kalıplar yalnızca kadınları değil, erkeklerin de yaşamını sınırlandırabilir. Sürekli güçlü görünme baskısı, yardım istemekten kaçınma, duyguları bastırma ve belirli başarı ölçütlerine uyma zorunluluğu ruh sağlığı üzerinde yük oluşturabilir.
Sağlıklı bir toplum, insanları belirli kalıplara sığdırmaya çalışmak yerine, farklılıklarına alan açabilen bir toplumdur. Cesaret yalnızca erkeklere, şefkat yalnızca kadınlara ait değildir. Empati, liderlik, duyarlılık, kararlılık ya da kırılganlık, bunların hepsi insanlara ait özelliklerdir.
Psikoloji bize kim olmamız gerektiğini söylemez. Daha çok kim olduğumuzu ve hangi koşulların bizi şekillendirdiğini anlamaya çalışır. Bu nedenle toplumsal cinsiyet üzerine düşünmek, kadınlarla ya da erkeklerle ilgili bir tartışmanın ötesinde, insan olmanın nasıl deneyimlendiğini anlamaya yönelik bir davettir.
Belki de kendimize sormamız gereken en önemli soru, bugün verdiğimiz kararların ne kadarının bize ait olduğu, ne kadarının ise yıllar boyunca farkında olmadan öğrendiğimiz beklentiler olduğudur. Elbette bu sorunun tek bir cevabı yok; ancak kişi topluma ve bireylere biçilen bu rolleri sorgulamaya başladığında yalnızca toplumu değil, kendi iç dünyasını da yeniden keşfetmeye başlar.
Toplumun beklentileri değişebilir; ancak her bireyin kendini özgürce ifade edebildiği bir yaşam, hem psikolojik iyilik halinin hem de toplumsal gelişimin temelini oluşturur.
