Güçlü kadın imgesi: “Bir ideal mi, yoksa toplumsal bir tuzak mı?” Modern toplumların en belirgin yanılsamalarından biri, hem makro-ekonomik ortamda rekabetçi düzende varlığını sürdüren hem de mikro-sosyal alanda kusursuzluğu sürdüren “güçlü kadın” arketipini mutlak bir başarı göstergesi olarak kutsamasıdır. Nesnel bir gözlem, bu çok yönlü yetkinliğin bireyselleşme ve özgürleşme hamlesinden ziyade modern patriyarkanın yapısal dönüşüm süreçleriyle yakından ilişkili olduğunu göstermektedir. Geleneksel toplumsal cinsiyet rolleri ortadan kalkmamış, aksine şekil değiştirerek kadının omzunda estetik bir yük olarak yerini almıştır. Popüler psikoloji yazınında “Süper Kadın Sendromu” olarak ifade edilen durum, bireysel bir tercihten ziyade sistemin kendi sürekliliğini sürdürmek adına oluşturduğu bir zorunluluğun çıktısıdır. Sistem, yapısal açıklıkları kadının kendi çabasıyla kusursuzca kapatmasını beklerken, duraklamayı, dinlenmeyi, yardımı ve öz-şefkati güçsüzlük ve başarısızlık olarak kodlar. Bu daimi yeterlilik beklentisi ve kusursuz görünme baskısı, kadının potansiyelini engelleyen bir mite dönüşmekte ve modern çağın getirileri arasında varlığını gizliden gizliye sürdürmeye devam etmektedir. Bu mit, aslında kadını güçlendiriyormuş gibi görünürken, kendi gerçekliğine yabancılaştıran bir maliyet tablosu olarak karşımıza çıkmaktadır.
Madalyonun diğer yüzüne baktığımızda “güçlü” sıfatını bir ödülden ziyade, birden fazla alanda aynı anda başarıyla sürdürülmesi gereken bir performans olarak görürüz. Günümüzde sistem, kadından iş hayatında aktif ve atılgan olmasını talep ederken, eve geçiş yapıldığı anda ise geleneksel sorumluluklarını sürdürmesini, toplumun “ideal aile” anlayışına uygun bir yaşam inşa etmesini ve mevcut ailesi içinde şefkatli bir bakım veren rolünü üstlenmesini bekler. Bu çift yönlü beklenti, zamanla yıpratıcı bir rol karmaşasına yol açar. Kadın, kariyer alanında çabalarken arka planda evin düzenini ve aile içi ilişkileri sağlayan görünmez bir emek sarf etmiş ve duygusal yükleri de üstlenmiş duruma gelir. Neticede bu süreç, kadını mağdur bir figüre dönüştürmez; aksine çoklu alanda günün yirmi dört saati durmaksızın eylemde bulunan sistematik bir performans mekanizması haline getirir.
Sistematik beklentilerin oluşturduğu bu yoğun performans döngüsü, sonucunda faturasını kadının ruh sağlığına keser. Birçok farklı alanda güçlü ve çalışkan görünme zorunluluğu, dışarıdan bir başarı hikayesi gibi sunulsa da ruhsal ve klinik düzlemde ciddi bir psikolojik bedel barındırır. Bu bedelin en görünür karşılığı, kadının her koşulda dirençli görünmek, duygularını geri plana almak ve yardımı bir yetersizlik göstergesi olarak algılayıp reddetmek zorunda hissetmesidir. Burada sessizce oluşan en büyük tehlike, “hep dik durmalıyım” zırhının zamanla iç dünyada bir öz-susturma sistemi örmesidir.
Kadın, mevcut ilişkilerini ve çevreye verdiği “her şeyi halledebilen” imajını korumak adına kendi öfkesini, kırgınlığını ve temel ihtiyaçlarını bile kendi içinde sansürleyebilir. Ne var ki sürekli başka insanların veya kurumların talepleri için işlevsel kalmaya çalışmak ve zayıf düşmemek uğruna yaşamak kaçınılmaz bir tükenmişliğe yol açar. Bu yaşantı kronikleşmeye başladığında, yerini varoluşsal bir anhedoniye bırakabilir. Kadın artık her şeyin merkezinde, emeği görünmeyen bir kurtarıcıya dönüşür. Her şeyi yönetir ve düzenler, ancak hiçbir şeyden keyif alamayacak kadar derin bir anlamsızlık ve hissizlik girdabına kapılır. Nihayetinde sistem, tıkır tıkır işleyen güçlü ve devamlı bir yapı kazanmışken; birey, kendine özgü yaşam motivasyonunu bu yapının çarkları arasında yok etmiştir.
Sonuç olarak, “güçlü kadın” mitinin oluşturduğu bu psikolojik maliyet tablosu, sisteme karşı radikal bir yapı değişikliği gerçekleştirmemizi zorunlu kılmaktadır. Çözüm, kadına daha fazla yük taşıyabilmesi için yeni güç paketleri oluşturmak değil; ona kırılganlığını ve yorgunluğunu bir hak olarak iade edebilmektir. Literatürde sıkça karşımıza çıkan psikolojik dayanıklılık kavramı, yalnızca zorluklara katlanma kapasitesi üzerinden değil; bireyin kendi sınırlarını tanıyabilme ve koruyabilme becerisi üzerinden de ele alınmalıdır. Gerçek psikolojik özgürlük, kadının her role ve her beklentiye kusursuzca yetebilmesinde değil; yetemediği, yetişemediği ve yorulduğu alanlarda toplumsal bir yaptırıma veya suçluluk duygusuna maruz kalmadan “bugünlük bu kadar yeter” diyebilmesinde yatar. Bireyin kendi sınırlılıklarıyla yüzleşebilmesi ve mükemmellik baskısını reddetmesi, sisteme karşı yapılabilecek en rasyonel psikolojik direnç biçimlerinden biridir.
Makale boyunca analiz edilen bu sistematik döngüyü kırmanın yolu; kadının, koruyucu gibi görünen ama aslında onu hapseden o “güçlü” zırhını bırakmasıyla ve kendi insani sınırlarını dilediğince çizebilmesiyle mümkün olacaktır.
