Dünya Sağlık Örgütü’ne göre sağlık, yalnızca hastalık ya da sakatlığın olmaması değil, bedensel, ruhsal ve sosyal açıdan tam bir iyilik halidir (WHO, 1948). Dolayısıyla ruh sağlığı, pasif bir “sorun yokluğu” durumu değil; aktif bir denge, uyum ve işlevsellik halidir. Bireyin yaşam doyumu, kendilik algısı, sosyal ilişkileri ve günlük işlevselliği bu iyilik halinin önemli göstergeleri arasında yer alır. Ruh sağlığı ancak kriz anlarında ele alınması gereken bir alan değil; aksine, sürekli korunması ve güçlendirilmesi gereken dinamik bir süreçtir. Koruyucu ruh sağlığı, bireyin psikolojik ve sosyal olarak daha iyi olmasını ve zorluklarla daha iyi başa çıkabilmesini sağlamayı amaçlar. Ayrıca toplumda ruh sağlığı bilincini artırarak, ruhsal sorun yaşayan bireyler için daha destekleyici bir ortam ve yaşam koşulları oluşturmayı hedefler (O’Brian 2007).
Ülkemizde üçüncü basamak sağlık hizmeti olarak TRSM (Toplum Ruh Sağlığı Merkezleri) sadece tedavi değil aynı zamanda süreklilik ve rehabilitasyon odaklı hizmet sunmaktadır. Toplumumuzda ruh sağlığı hizmeti almak, yalnızca psikotik hastaların gittiği bir yer gibi görülüp beraberinde halk arasında damgalanmayı getiriyor. Psikolojik destek almak isteyen bireye ‘Ne derdin var?’, ‘Ne yaşadın ki!’, ‘Senin daha yaşın kaç sanki’ minimalinde sözler söylenerek kişinin kaygıları, duyguları ve düşünceleri küçümseniyor. Bazen ise gerçekten psikoterapi ihtiyacı olan bireyler ‘Ben psikoloğun da psikolojisini bozarım.’ sözleriyle şakaya vurup kendilerine savunma mekanizmaları geliştiriyor.
Koruyucu ruh sağlığı hizmetleri üç düzeyde ele alınır: birincil, ikincil ve üçüncül koruma. Birincil koruma, hastalık ortaya çıkmadan önce bireyleri korumayı amaçlar ve risk faktörlerini azaltma, toplumu bilinçlendirme, sosyal destek sistemlerini güçlendirme gibi çalışmaları kapsar. İkincil koruma, hastalıkların erken tanı ve tedavisine odaklanır; bu süreçte erken teşhis, uygun sağlık hizmetlerine erişim, hasta ve yakınlarının bilgilendirilmesi ve kriz durumlarına müdahale önem taşır. Üçüncül koruma ise hastalık sonrası ortaya çıkan işlev kayıplarını azaltmayı ve bireyin topluma yeniden uyumunu sağlamayı hedefler; rehabilitasyon, izlem, ev ziyaretleri ve sosyal destek çalışmaları bu kapsamda yer alır. Bu üç düzey birlikte ele alındığında, ruh sağlığının korunması, tedavisi ve sürdürülmesi açısından bütüncül bir yaklaşım ortaya konulmaktadır (Gözen & Buz, 2014).
Günümüzde artan stres kaygı ve tükenmişlik yerini somatik belirtilere bırakana kadar uzmana gitme yöneliminde değiliz. Bireysel (genetik, kişilik yapısı) ve çevresel (travma, ekonomik sıkıntıları, aile sorunları) risk faktörlerine temel hazırlamaktayken modern yaşamda ise sosyal medya, iş hayatı, yalnızlık bizler için azımsanmaması gereken etkenler arasında. Koruyucu faktörler ise, bireyin ruh sağlığını sürdürmesinde ve güçlendirmesinde temel bir rol oynar. Özellikle aile ve arkadaş çevresinden alınan sosyal destek, kişinin kendini güvende hissetmesini sağlarken zorlayıcı yaşam olaylarıyla baş etmesini kolaylaştırır. Bununla birlikte psikolojik dayanıklılık, bireyin stres, travma ve olumsuzluklar karşısında uyum sağlayabilme ve yeniden denge kurabilme kapasitesini ifade eder ve geliştirilebilir bir özelliktir. Sağlıklı yaşam alışkanlıkları da ruh sağlığının korunmasında önemli bir yer tutar; düzenli uyku, dengeli beslenme ve fiziksel aktivite hem biyolojik hem de psikolojik iyilik halini destekler. Ayrıca bireyin duygularını tanıyabilmesi, ifade edebilmesi ve etkili baş etme stratejileri geliştirebilmesi, ruhsal dengeyi korumasına katkı sağlar.
Önleme Tedaviden Önce Gelir
Özetle ruh sağlığını korumak ve güçlendirmek için önleyici müdahaleler hem bireysel hem de toplumsal düzeyde ele alınmalıdır. Erken psikolojik destek, bireylerin yaşadıkları sorunları büyümeden fark etmelerine ve daha sağlıklı baş etlerine yardımcı olur. Okul ve iş yerlerinde yapılan farkındalık çalışmaları, ruh sağlığına yönelik önyargıları azaltırken destek aramayı kolaylaştırır. Psikoeğitim, bireylerin duygu ve düşüncelerini daha iyi anlamalarını sağlar. Ayrıca toplum temelli ruh sağlığı hizmetleri, bireylerin günlük yaşam içinde de desteklenmesine katkı sunar. Bu nedenle ruh sağlığını korumak, yalnızca bireyin değil, aynı zamanda toplumun da sorumluluğudur.
KAYNAKÇA
-
World Health Organization. (1948). Constitution of the World Health Organization.
-
O’Briain W (2007) Evidence review: Prevention of mental disorder. Victoria, Population Health and Wellness BC Ministry of Health.
-
Gözen, D., & Buz, S. (2014). Türkiye’de koruyucu ve önleyici ruh sağlığı uygulamaları. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 6(1), 19–32.
