İnsan zihninin en ilginç özelliklerinden biri, bulunduğu yerde yaşamamak olabilir. Geçmişi düşünürken geleceği kaçırır, geleceği planlarken içinde bulunduğu anı fark etmez. Belki de bu yüzden mutluluk üzerine binlerce kitap yazılmış, yüzlerce araştırma yapılmış olmasına rağmen insanlar hâlâ aynı soruları sormaktadır. Herkesin mutluluk hakkında söyleyecekleri vardır. Mutluluğu çoğu zaman hüzünle, özlemle veya bir “ama” ile hatırlarız. Saf mutluluğu ise genellikle yalnızca yaşandığı anda hissederiz.
Psikoloji bu sorulara cevap ararken, ilginç bir şekilde fizik de benzer bir bilinmezliğin peşindedir. Fizikçilerin uzun yıllardır çözmeye çalıştığı yaklaşık 1/137 değeriyle ifade edilen ince yapı sabiti, evrenin işleyişinde temel bir rol oynar. Bu sayının var olduğunu biliriz, etkilerini gözlemleriz; fakat neden tam olarak bu değerde olduğunu açıklayamayız. İnsan zihni de biraz böyledir. Geçmişi neden özlediğimizi, neden ısrarla şu anda kalamadığımızı, mutluluğu neden sürekli gelecekte ve bir sonraki adımda aradığımızı ya da zaman düşüncesini neden tam anlamıyla kavrayamadığımızı gözlemleyebiliriz; fakat bu davranışların en temel nedenleri hâlâ gizemini korur.
Belki de insanın en büyük problemi mutsuzluk değil, zamanla kurduğu ilişkidir.
Geçmişi Özlemek Gerçekten Geçmişle mi İlgilidir?
İnsanlar geçmişi özlediklerini söylerler. Çocukluklarını, lise yıllarını, oturdukları eski mahalleyi, arkadaşlıklarını ya da çoktan bitmiş, belki de onlara göre yarım kalmış ilişkilerini…
Fakat özlenen gerçekten geçmiş midir?
Psikolojiye göre hafıza bir kamera değildir. Beyin yaşananları olduğu gibi kaydetmez; onları yeniden inşa eder. Bu nedenle geçmişe baktığımızda yaşadığımız günleri değil, o günlerden geriye kalan duyguları hatırlarız. Duygular yalnızca yaşandıkları ana aittir. Sonradan düşünülen ya da sonradan anlam yüklenen hisler, o anda yaşanan duygunun yerini tam olarak tutamaz.
Küçük Prens’te prens, üzgün olduğu bir gün gezegeninde kırk yedi kez gün batımını izlediğini söyler. Çünkü bazen insan bir manzarayı değil, o manzaranın hissettirdiği duyguyu tekrar yaşamak ister. Belki de geçmişe duyduğumuz özlem de böyledir. Özlediğimiz şey, yıllar önce yaşanmış bir olay değil; o olay sırasında hissettiğimiz güven, aidiyet veya umut duygusudur.
Zamanın en gerçek şeylerden biri olduğunu kabul etsek bile, onu algılama biçimimizin ne kadar değişken olduğu ortadadır. Güzel geçen bir akşam birkaç dakika gibi gelirken, bir hastane koridorunda geçirilen bir saat bazen bir gün kadar uzun hissedilebilir. Bir yere yetişmeye çalışırken on dakika göz açıp kapayıncaya kadar geçer, ancak birini beklerken aynı on dakika bitmek bilmez.
Bu yüzden hepimiz aynı saatte yaşarız fakat aynı zamanda ilerlemeyiz. Zaman fiziksel olarak ortak olabilir, ancak psikolojik olarak herkesin zamanı kendine özgüdür. Bu da hayatta geç kalmanın veya erken davranmanın çoğu zaman dış koşullardan çok, kişinin kendi zaman algısıyla ilgili olduğunu gösterir.
About Time filminde baş karakter geçmişe dönebilme yeteneğine sahiptir. İlk bakışta bu kusursuz bir güç gibi görünür. Hepimizin değiştirmek istediği kararları, düzeltmek istediği hataları vardır. Ancak filmin sonunda verilen mesaj şaşırtıcıdır: Geçmişi değiştirmek hayatı anlamayı öğretmez. İnsan geçmişe ne kadar dönerse dönsün, yaşam yalnızca şu anda gerçekleşir.
Belki de en büyük geçmiş potansiyeli, yaşadığımız anın yalnızca bir salise ilerisidir.
Belki de geçmişi özlemek, geçmişi değil; geçmişteki kendimizi, duygularımızı ve o anlarda var olan hâlimizi özlemektir.
Mutluluk Neden Hep Bir Sonraki Duraktadır?
Gustave Flaubert’in Madame Bovary adlı romanındaki Emma Bovary, hayatını daha güzel bir geleceğin hayaliyle geçirir. Daha büyük bir aşk, daha heyecanlı bir yaşam, daha kusursuz bir hayat…
Hep daha fazlasını ister ve dürüst olmak gerekirse içten içe çoğumuz bunu isteriz.
Fakat ulaştığı hiçbir şey ona beklediği mutluluğu vermez.
Modern psikolojide buna hedonik adaptasyon adı verilir. İnsanlar hayalini kurdukları şeylere ulaştıklarında kısa süreli bir mutluluk yaşarlar. Daha sonra o durum sıradanlaşır ve mutluluk yeniden başka bir hedefe taşınır.
Üniversiteyi kazanırsak mutlu olacağımızı düşünürüz. Sonra başka hedefler ortaya çıkar. İstediğimiz işe girersek mutlu olacağımızı düşünürüz. Sonra başka eksikler buluruz. İstediğimiz kişiyle olursak mutlu olacağımızı düşünürüz; fakat çoğu zaman yalnızca o da yetmez. İnsan zihni sürekli yeni bir hedef üretir.
Mutluluk çoğu zaman ulaşamadığımız yerde değil, ulaştığımız anda kaybettiğimiz şeylerde saklıdır. Bir de ulaştığını sanmak vardır. Kişi bazen hayalini kurduğu şeyin içinde olduğunu sonradan fark eder. Yükselen beklentilerin ardından gelen hayal kırıklığı ise insanı bir anda yere indirebilir.
Emma Bovary’nin trajedisi de budur. Yaşadığı hayatı değil, yaşayamadığı hayatı sevmektedir. İnsan zihni bazen sahip olduklarını küçültürken, sahip olmadıklarını büyütür. Böylece yaşamın büyük kısmı henüz gerçekleşmemiş bir geleceğin peşinde geçer. Koşturur, çabalar, potansiyelini harcar ve sonunda elde kalan şey bazen sönmüş bir duygu balonundan ibaret olur.
Belki de mutluluğu bulamıyor değiliz. Belki de onu sürekli yanlış zamanda, yanlış yerde ve çok uzakta arıyoruzdur.
Bu bana bir mucize beklerken, aslında mucizenin içinde yaşadığımızı fark edememeyi hatırlatır. Çünkü gerçekleştiğinde sıradanlaşan şeyler, gerçekleşmeden önce çoğu zaman birer mucize gibi görünür.
Mutluluk belki de ulaşılacak bir hedef değil, fark edilecek bir durumdur.
Sessizlikten Neden Kaçarız?
Bazılarımız dış dünyadan çok kendi zihninin içinde yaşar. Onların asıl savaşı toplumla değil, kendi düşünceleriyle arasındadır.
Bu nedenle sessizlik çoğu insanın düşündüğü gibi boşluk değildir.
Sessizlik, zihnin konuşmaya başladığı yerdir.
Telefonlar sustuğunda, müzik kapandığında ve dikkat dağıtıcı her şey ortadan kalktığında geriye yalnızca insanın kendisi kalır. Geçmiş pişmanlıkları, gelecek kaygıları ve cevaplanmamış sorular sessizlikte görünür hâle gelir.
Belki de insan sessizlikten değil, sessizlikte karşılaşacağı kendisinden korkuyordur.
Bu yüzden geçmişe sığınırız, geleceği planlarız veya kendimizi sürekli meşgul ederiz. Çünkü şimdiyle baş başa kalmak düşündüğümüzden daha zordur.
Sadece Şu An
İnsan hayatı boyunca geçmiş ile gelecek arasında gidip gelir. Kaybettiklerini düşünür, elde etmek istediklerinin peşinden koşar. Bazen o kadar koşar ki kazandıklarını ve bu uğurda feda ettiklerini unutmaya başlar.
Fakat bazı deneyimler vardır ki zaman algımızı tamamen değiştirir.
Bunlardan biri aşktır.
Ve burada kastedilen yalnızca romantik aşk değildir. İnsan bazen bir insana, bir fikre, bir hayale veya bir yaşama biçimine de âşık olabilir. Aşk, insanın geleceği yalnızca kendisi için düşünmeyi bıraktığı anlardır. Gelecek artık yalnızca bir plan değil, paylaşılacak bir hikâye hâline gelir.
Diğeri ise ölümdür.
Ölüm yalnızca yaşamın sonu değildir. Aynı zamanda zamanın en kesin sınırıdır. Çünkü öldüğümüz an beden için ilerisi yoktur. O noktadan sonra yeni bir gün, yeni bir plan veya yeni bir gelecek yoktur.
Ancak ölümün paradoksal bir yönü de vardır. Ölüm bir yandan zamanın mutlak sınırıyken, diğer yandan zamandan kurtulmaktır. Çünkü geçmişin yükü ve geleceğin kaygısı yalnızca yaşayanlara aittir. İnsan yaşadığı sürece zamanı taşır. Pişmanlıklarını, beklentilerini ve korkularını da beraberinde taşır. Ölüm ise zamanın içinde son noktayı koyarken aynı zamanda zamanın dışına çıkma fikrini de beraberinde getirir.
Belki de aşk ve ölümün ortak noktası budur. İkisi de insanı geçmişten ve gelecekten çekip çıkararak şimdiye getirir. Bu yüzden yalnızca aşkın ve ölümün her şeyi değiştirdiği söylenir.
Sonunda fark edilir ki yaşam ne geçmişte ne de gelecekte saklıdır. Geçmiş yalnızca bir hatıra, gelecek ise bir ihtimaldir. Gerçek olan tek şey şu andır.
Belki de hayatın anlamı büyük olaylarda değil, çoğu zaman fark edilmeden geçip giden küçük anların içinde saklıdır. Bu nedenle önemli olan kusursuz anları beklemek değil, küçük anları farkındalıkla yaşayabilmektir.
Kaynakça
- 1. Flaubert, G. Madame Bovary. 2. Saint-Exupéry, A. de. Küçük Prens.
- 3. About Time (2013), Yönetmen: Richard Curtis. 4. Csikszentmihalyi, M. Flow: Optimal Deneyim Psikolojisi.
