Babam edebiyat öğretmeni olduğu için Suç ve Ceza romanıyla oldukça erken yaşta tanıştım. Hatta tanışmak demek belki biraz iyimser kalabilir romanı büyük ölçüde onun yönlendirmesi ve ısrarıyla okumuştum. O yaşta romanın derinliklerini sezmiş olsam da beni içine çeken bir tarafı olmamıştı. Hikâye ağır, karakterler uzak, anlatı fazlasıyla yoğundu. Bugünlere geldiğimde, romanın psikolojiyle ilişkisinin çok güçlü olmasından ötürü kitaba ve içindekilere daha yakından bakabiliyorum. Şimdiyse romanın bir edebiyat metninden çok, insan zihnine dair söylediklerine odaklanarak yazıma başlıyorum.
Suç Nerede Başlar?
Suç ve Ceza, ilk bakışta bir cinayet romanı gibi okunabilir. Oysa Dostoyevski’nin asıl ilgilendiği şey işlenen suçtan çok, suçun insan zihninde yarattığı çözülmedir. Roman ilerledikçe okur hukuki anlamda işlenen suçtan ziyade, suçluluk duygusunun bireyin iç dünyasında nasıl yayıldığını ve kişiliği adım adım nasıl dönüştürdüğünü izler. Bu yönüyle Suç ve Ceza, psikoloji perspektifinden bakıldığında vicdanın ve iç çatışmanın romanıdır.
Raskolnikov’un işlediği cinayet ani bir öfke patlamasının sonucu değildir. Aksine, uzun süre zihinde kurulan, gerekçelendirilen ve “mantıklı” hâle getirilmeye çalışılan bir düşüncenin izidir. Kendini “sıradan insanlardan” ayıran üstün bireyler fikri, onun suçunu meşrulaştırma çabasıdır. Bu noktada kişinin zihinsel süreci, psikolojide rasyonalizasyon olarak adlandırılan savunma biçimini gösterir. Birey, yapmak üzere olduğu davranışın yarattığı ahlaki gerilimi azaltmak için düşüncesini akılcı bir çerçeveye oturtur. Ancak bu zihinsel inşa, suç işlendiği anda çökmeye başlar.
Cinayetten sonra Raskolnikov’un yaşadığı şey, bir kaçış değil; tam tersine içe doğru yoğunlaşan bir yüzleşmedir. Bedensel hastalık belirtileri, dalgınlık, kopukluk hissi ve sürekli tekrarlayan düşünceler, suçluluk duygusunun yalnızca duygusal değil, bilişsel ve bedensel bir deneyim olduğunu gösterir. Suç artık geçmişte kalmış bir eylem değildir; ruhun her köşesinde yaşatılan bir yük hâline gelir.
Mahkeme Salonundan Önce Gelen Ceza
Roman boyunca dikkat çeken bir diğer nokta, karakterin cezasını mahkemeden önce çekmeye başlamasıdır. Henüz yakalanmamışken bile huzursuzdur. Psikanalitik açıdan bu huzursuzluk, suçun zihinde yer etmiş bir gerçeklik olarak varlığını sürdürmesiyle ilgilidir. Kişi, işlediği cinayeti saklayabilir ancak suçun bilinçdışında edindiği yeri saklayamaz. Bu çatışma kuramda süperego birey üzerindeki baskısıyla açıklanabilir. Bastırılmaya çalışılan suçluluk, düşüncelerde kalmaz; beden tepkilerine ve davranışlara sızarak kendini hatırlatır.
Raskolnikov’un sık vaak yaşadığı dalgınlıklar, ani duygu geçişleri ve tutarsız davranışlar bu bastırma çabasının doğal sonuçlarıdır. Karakterin, çevresiyle kurduğu ilişkilerdeki kopukluk; suçun onun iç dünyasında yarattığı bölünmenin dışavurumudur. Beyin, bir yandan suçtan kaçmak isterken bir yandan da ondan kurtulmak için yüzleşmeye zorlanır; bu iki yönlü hareket, karakterin içsel dengesini bozar ve onu gündelik hayattan alıkoyar.
Konuşmalarında sınırları zorlaması, suçun etrafında dolaşması ve dikkat çekici davranışlar sergilemesi, bilinçdışının dile gelme çabası olarak okunabilir. Psikanalizde suçluluk, yalnızca kaçılan bir duygu değil; aynı zamanda tanınmak ve kabul edilmek isteyen bir yüktür. Raskolnikov’un huzursuzluğu, bu yükle artık yalnız başına baş edememesinden kaynaklanır.
Suçluluğun Özgür Olduğu Tek Yer
Sonya karakteri romanda uzun uzun idealize edilen bir kurtarıcıdan ziyade, Raskolnikov’un bastırmaya çalıştığı suçluluğun dış dünyada temas edebildiği nadir alanlardan biri olarak düşünülebilir. Onun varlığı, suçun inkâr edilemeyeceği bir karşılaşma yaratır. Raskolnikov’un, Sonya’ya yönelmesi içindeki bastırılan yükün son noktasıdır. Suçluluk, onun yanında ilk kez tamamen susturulmadan var olma imkânı bulur.
İtiraf: Bir Kurtuluş mu? Bir Zorunluluk mu?
Raskolnikov’un itirafa yaklaşması içini yiyip bitiren bir sürecin bütünüdür. Bu itiraf, ahlaki bir arınmadan çok, ruhsal bir boşalım ihtiyacını yansıtır. Ceza, burada dışsal bir yaptırımdan ziyade içsel bir gereklilik hâline gelir. Kurama göre itiraf, suçluluk duygusu taşıdığı yükü hafifletmenin tek yolu olarak belirir.
Suç ve Ceza, psikanalitik perspektiften okunduğunda, insan zihninin karanlık yönlerini yargılamadan ortaya koyan bir anlatıya dönüşür. Dostoyevski, suçun en ağır sonucunun mahkeme salonlarında değil, insanın kendi zihninde yaşandığını gösterir. Roman, bireyin en büyük mücadelesinin dış dünyayla değil, kendi iç sesiyle olduğunu güçlü şekilde hatırlatır.
Suç ve Ceza okuru en çok suçla değil, suçluluğun insanın her bir parçasında bıraktığı izlerle sarsar…
