Çoğu insan için kaybetmek, kazanamamaktan çok daha yaralayıcıdır. Sevdiğimiz birini, bir ilişkiyi kaybetme riskiyle karşı karşıya kalmak, maddi bir kayıp yaşamak, bir fırsatı kaybetme ihtimali ile yüzleşmek… Bu gibi durumlarda harekete geçmedeki motivasyonumuz genelde kazanacaklarımız değil kaybedeceklerimiz olur. Ancak, bazen kaybetmemek için harcanan yoğun çaba tam da bunun tersine yol açabilir.
Davranışsal ekonomi ve bilişsel psikoloji alanındaki araştırmalar, insanların kayıplara kazançlardan yaklaşık iki kat daha fazla duyarlı olduğunu göstermektedir (Kahneman & Tversky, 1979). Örneğin, maddi bir kayıp yaşamak aynı miktarda bir kazanç elde etmekten çok daha güçlü bir his yaratır. Elde edilen kazancın hazzı geçici olmakla beraber, kayıp çok daha yoğun bir huzursuzluk yaratır. Bu nedenle de aslında kişilerde risk almaktan kaçınma dair davranışlar gözlemleriz. Kişiler, mevcut durumlarını korumaya ve olabildiğince belirsizlikten kaçınmaya çalışırlar. Bu eğilim kısa vadede olumlu gibi gözükse de zaman içerisinde kişilerin esnekliğini ve adaptasyon becerisini azaltabilir. Hayat çoğu zaman, çoğu alanda değişim gerektirir. Zaman zaman yaşanan kariyer değişiklikleri, ilişki kararları, kişisel gelişimler olması gereken ve değerli süreçlerdir. Bu noktada kaybetme korkusu ve belirsizlikten kaçınma davranışı bireyleri pasifliğe sürükleyebilir ve yaşanacak güzel gelişmelerin önüne geçebilir.
Kum Metaforu
Fazla kaybetme korkusunun aslında kaybetmeye yol açtığı durumu açıklamak için kullanılan oldukça etkili bir metafor vardır: avuçtaki kum metaforu. Elinize bir avuç kum aldığınızı ve tutmaya çalıştığınızı hayal edin. Kumu tutabilmek için elinizi ne kadar sıkarsanız kum taneleri parmaklarınızın arasından o kadar hızlı şekilde akıp gidecektir. Avucunuzu çok sıkmadan gevşek ama dengeli bir şekilde kum tanelerini tutmaya çalışmak ise kumun büyük ölçüde avucunuzda kalmasını sağlar.
Kaybetme korkusu da aynı buna benzer. Bir ilişkiyi kaybetmemek için aşırı kontrolcü davranarak karşımızdaki insanı sıkmak, karşımızdaki insanı bunaltıp daha hızlı kaybetmemize yol açabilir. Ya da kaybetme korkusuyla hiç risk almadan yaşamak kişinin potansiyelini gerçekleştirememesine yol açabilir. Maddi bir kayıp yaşamamak için kaçındığımız şeyler ise günün sonunda elde edeceğimiz daha büyük kazançların önüne geçmiş olabilir. Yani aslında hayatın çoğu alanında kaybetme korkusundan dolayı yapmadığımız ya da fazla yaptığımız şeyler insanın olabilecek kazançlarını kaybetmesine de yol açabilir. Avucu sıktıkça kumun akması gibi, kontrol arttıkça kayıp ihtimali de artar.
Kontrol İllüzyonu
Kaybetme korkusunun altında çoğu zaman kişinin durumları, kişileri, olayları kontrol etme isteği vardır. Belirsizlik, insan zihni için bir tehdit unsuru olmuştur ve kişiler kontrol edemedikleri, belirsiz durumlar için kaygı duyarlar. Ancak, hayat çoğu zaman öngördüğümüz gibi gitmez. Belirsizlik, her zaman hayatımızın bir parçası olacaktır. Belirsizliği tamamen ortadan kaldırmaya çalışmak ise, gerçekçi olmayan bir kontrol illüzyonu yaratır.
Kontrol illüzyonu, bireyin aslında kontrol edemeyeceği süreçler üzerinde mutlak hâkimiyet kurabileceğine inanmasıdır (Langer, 1975). Ancak, bu inanç kısa süreli bir rahatlama sağlar. Kontrolün kaybedildiği noktada da kişiye yoğun bir kaygı yaşatır ve bu kaygıyı hayal kırıklığı takip eder. Ve aslında, kontrol etme isteği ve kontrol ettiğini sanma (kontrol illüzyonu) kaybetme korkusunu daha da tetiklemiş olur. Peki, bu korku ile baş etmek için neler yapılabilir?
Kaybetme Korkusuyla Baş Etme Yolları
Kaybetme korkusunu tamamen ortadan kaldırmak mümkün olmadığı gibi zaten böyle bir şey gerekli de değildir. Yaşanan her duygu gibi bu duyguyu da dozunda yaşamak aslında oldukça kıymetlidir. Yapmamız gereken, her duyguda olduğu gibi kaybetme korkumuzu da yönetebilmeyi öğrenmek ve kurduğumuz ilişkiyi dengelemektir. Bunu yaparken de yapılacak ilk şey kaybetmenin “dünyanın sonu” olmadığının farkına varmak ve bunu özümsemektir. Kayıplar kötü sonuçlara yol açabilse de bazı kayıpların yaşanması kişiye öğretici deneyimler kazandırır. Hatalardan, kayıplardan kendimize yol gösterici sonuçlar almak ve yolumuza devam etmek önemlidir.
İkinci olarak, esnekliğin önemi hatırlanmalıdır. Kontrol önemlidir ancak kum metaforunda da olduğu gibi çoğu zaman biraz daha gevşek ama farkında bir tutuş işimize yarayan ve hafızamızda tutmamız gereken şey olacaktır. Bu esneklik, riskleri ya da korkuyu görmezden gelmek anlamına gelmez. Duruma adapte olmayı ve farkında olmayı ve buna göre hareket etmeyi bize hatırlatır.
Son olarak, hemen elde edilecek sonuçlar yerine daha uzun vadeli sonuçlara odaklanmak kaybetme korkusunu hafifletebilir. Kısa vadeli kayıplar, onlardan çıkardığımız dersler ve yanımıza alıp yola devam ettiğimiz bilgilerle de uzun vadede kazanca dönüşebilir. Bu noktada psikolojik sağlamlık oldukça önemlidir. Belirsizlikle baş edebilme ve kayıplara rağmen ilerlemeye devam etmek bir psikolojik sağlamlık göstergesidir.
Sonuç
Bütün bunlara baktığımızda, fazla kaybetme korkusu aslında kişileri kayıplardan korumaktansa kendilerini sınırlandırmalarına yol açabilir. Tıpkı avuçta tutmaya çalıştığımız kum gibi, yaşamı kontrol etmeye çalışmak ve kaybetmemek için kumu sıkıca tutmak istemek, kaybetmek istemediklerimizin elimizden hızlıca akıp gitmesine yol açar. Oysa bazen yapılması gereken şey sadece elimizi biraz gevşek tutmak ve neler olacağına bakmaktır. Esneyerek ve durumlara adapte olarak ama kaybetme ihtimaliyle de birlikte yaşamayı öğrenmek gerçek kazancın yolunu açar.
Kaynakça
Kahneman, D., & Tversky, A. (1979). Prospect theory: An analysis of decision under risk. Econometrica, 47(2), 363-391. Langer, E. J. (1975). The illusion of control. Journal of personality and social psychology, 32(2), 311.
