Türkiye’de ruh sağlığı hizmetlerini bütüncül ve kapsamlı olarak düzenleyen “Ruh Sağlığı Yasası” adını taşıyan herhangi bir kanun bulunmuyor. Ruh sağlığı alanı şu anda birçok dağınık kanun, yönetmelik ve kurum içi düzenleme ile yürütülüyor. Meslek dernekleri, akademisyenler, TBMM komisyonları vb. taraflar uzun zamandır süren birçok taslak yasa hazırladı fakat bunların hiçbirisi yasallaşamadı. Bu taslaklarda genellikle;
-
Hastaların hakları
-
Ruh sağlığı mesleklerinin tanımları ve yetki çerçeveleri
-
Psikoterapi tanımları ve uygulayıcı yetkinlikleri
-
Adli süreçlerin mekanizmaları
-
Hukuki yaptırıma tabi olunan kurum ve kuruluşların listesi
-
Zorunlu yatış vb. rıza haklarını ilgilendiren hususların kriterleri ve çerçevesi
gibi alanlar düzenlenmeye çalışılıyor. Bu çalışmalar sırasında büyük role sahip olarak görülen üç aktör olduğu kabul edilebilir. Bunlar Türkiye Psikiyatri Derneği (TPD), Türk Psikologlar Derneği (TPD) ve Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Derneği (PDR-DER)’dir. Kurulma yılları sırasıyla; Türk Psikologlar Derneği 25 Ekim 1976, Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Derneği 3 Temmuz 1989 ve Türkiye Psikiyatri Derneği 17 Haziran 1995 tarihidir.
1990–2000: İlk Mesleki Düzenleme Girişimleri
1990–2000’lerde Türkiye’de psikologların yasal tanımı olmadığı için Türk Psikologlar Derneği mesleğin tanıtılması ve düzenlenmesi yönünde ilk girişimlerini yaptı. TPD bu yıllarda daha çok mesleki hak ve görünürlük mücadelesi yürüttü.
PDR-Derneği bu yıllarda eğitim sistemindeki rehberlik hizmetinin niteliğini artırmaya odaklandı. Ruh sağlığı yasası doğrudan gündemde değildi; öncelik eğitim alanıydı.
2000’lerin Başları: Psikoterapi Alanında Yetki Tartışmaları
2000’lerin başında Türkiye Psikiyatri Derneği karmaşalar üzerine psikoterapinin tıbbi bir müdahale olduğu yönünde görüşler bildirmeye başladı. Psikiyatrik bozuklukların tanı ve tedavisinin hekimlik olduğu vurgulandı.
PDR mezunlarının yalnızca okullara değil, rehabilitasyon merkezleri, belediyeler ve özel danışmanlık merkezlerine girmesiyle birlikte mesleki sınırlar Türkiye gündemine girmeye başladı. PDR-Derneği bu dönemde “psikoterapi klinik bir müdahaledir, PDR kapsamı değildir” şeklinde net bir yol izledi.
Türk Psikologlar Derneği ile bu dönemde alan çakışması nadiren yaşansa da belirginleşmeye başladı.
2011–2014: Sağlık Meslekleri Yasa Tasarısı
2011–2014 yılları arasında psikologları da kapsayan Sağlık Meslekleri Yasa Tasarısı gündeme geldi. Bu dönem, Türk Psikologlar Derneği’nin de en aktif olduğu dönemlerden biriydi.
PDR Derneği ruh sağlığı alanına resmen ilk bu dönemde girdi denilebilir. Dernek, PDR’nin sağlık mesleği değil eğitim mesleği olduğunu resmi görüşlerle savundu; PDR mezunlarının psikolojik danışman unvanının korunması yönünde tavır ortaya koydu.
Türkiye Psikiyatri Derneği tasarının psikologlara psikoterapi yetkisi verebilecek olmasına karşı çıktı. “Psikologlar tanı koyamaz; bu nedenle tek başına psikoterapi uygulaması risklidir” görüşünü savundu. Birçok yazı, bildirge ve TBMM komisyonuna sunum gerçekleştirdi.
Türk Psikologlar Derneği ise tasarının psikoterapi yetkisini yalnızca hekimlere bırakma ihtimaline karşı çıktı. “Psikoterapi sadece tıbbi müdahale değil, psikososyal bir müdahaledir; tıbba indirgenemez” görüşünü savundu. Çeşitli kampanyalar, TBMM ve hükümet yetkililerine sunumlar ve görüşmeler düzenledi.
2016–2020: Meslek Tanımı Kaosu ve Uzmanlık Tartışmaları
2016–2020 arasında yaşam koçu, terapist, mentör, danışman vb. unvanların yaygınlaşmasıyla alan büyük bir kaosa sürüklendi. Her iki TPD (Psikologlar Derneği ve Psikiyatri Derneği) arasında büyük çatışmalar yaşandı.
En büyük tartışma konusu “Kim psikoterapi yapabilir?” oldu.
PDR Derneği’nin tavrı:
Psikoterapi klinik bir müdahaledir; bu yüzden hem Psikologlar Derneği’nin hem Psikiyatri Derneği’nin bazı taleplerine karşı pozisyon aldılar. PDR Derneği’nin temel mücadelesi, mesleğin diğer meslekler tarafından dışlanmasını engellemek ve PDR’nin psikolojiye veya psikiyatriye indirgenmesini önlemekti.
2021–2023: Birden Fazla Taslak, Süren Görüş Ayrılıkları
2021–2023 yılları arasında birden fazla yasa taslağı hazırlandı. Psikologlar Derneği ve Psikiyatri Derneği’nin tutumları ve görüş ayrılıkları devam etti. PDR Derneği “alanın sağlık değil eğitim alanı olduğu” görüşünü sürdürdü.
2023–Günümüz: Sertleşen Söylemler ve Mesleki Çatışmalar
2023’ten itibaren TPD’lerin söylemleri daha sert hale geldi.
-
Türkiye Psikiyatri Derneği hâlâ psikoterapinin tıp temelli bir uzmanlık olduğunu, psikologların bağımsız terapi uygulamasının riskli olduğunu savunuyor.
-
Türk Psikologlar Derneği, psikoterapi yetkisi için yüksek lisans–zorunlu eğitim modelini destekliyor ve psikologların bağımsız çalışma hakkını vurguluyor.
-
Alanın yalnızca psikiyatri tekeline bırakılmaması gerektiğini savunuyor; multidisipliner yapıyı önemsiyor.
Mevzuat Eksikliği ve Meslek Etiği Farklılıkları
Ruh sağlığı alanında bütüncül ve kapsamlı bir yasa olmadığından bu üç mesleki derneğin kendi mevzuatları, politikaları, yönergeleri, yönetmelikleri ve tüzükleri bulunmaktadır. Bu farklılıklar meslek grupları arasında çatışmaya ve uzlaşmazlığa sebep olmaktadır.
Bu yüzden meslek gruplarının iletişimi ve ortak çalışabilirliği düşük düzeyde kalmaktadır. Meslek mensupları sadece kendi dernek bünyesinin takipçisi olmakta ve yasa taslaklarını ya da dernek politikalarını savunmaktadır.
Bu üç kola ayrılmış gibi görünen durumda meslek mensuplarının hizmet kalitesi, alanları ve maliyetleri çok büyük değişkenlik göstermektedir. Sistemdeki bu açığı doldurmaya çalışan kişiler kendi kanunları ve yasalarıyla hareket etmekte ve ruh sağlığı alanında zaman zaman medyada yer bulan skandallar, müdahale hataları, fahiş fiyatlandırmalar vb. olaylar ortaya çıkmaktadır.
Ruh sağlığı alanındaki bu üç meslek grubunun meslek etikleri de birbiriyle örtüşen yanlarıyla beraber farklı olarak yürütülmekte ve yayınlanmaktadır. Kaynakça bölümünde bu üç meslek grubunun en güncel Meslek Etiği kitapçıkları bulunmaktadır. Her bir meslek grubu mensubunun bu meslek etikleri çerçevesinde yol izlemesi şu an için en doğru yöntem olarak gözüküyor.
Kaynakça
-
Türk Psikologlar Derneği Web Sitesi — https://psikolog.org.tr
-
Türkiye Psikiyatri Derneği Web Sitesi — https://psikiyatri.org.tr
-
Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Derneği Web Sitesi — https://pdr.org.tr
-
Türk Psikologlar Derneği Etik Yönetmeliği Kitapçığı — https://psikolog.org.tr/belgeler/etik-yonetmeligi-qbf8w.pdf
-
Türkiye Psikiyatri Derneği Meslek Etiği İlke ve Kuralları Kitapçığı — https://psikiyatri.org.tr/uploadFiles/1452024132746-TPDPsikiyatriiMeslekEtigiIlkeveKurallariGK-onayi14052024.pdf
-
Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Derneği Etik Yönergesi — https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2020_08/31230349_RPDH_Etik_Yonergesi_.pdf
