Hiç karşınızdaki kişiyle bir sorun yaşamadığınız hâlde o kişiden hoşlanmadığınız oldu mu? Ya da kişinin ağzından çıkan kelimeler olumlu olsa bile beden dilinin bununla uyuşmadığını fark ettiğiniz oldu mu? İşte tüm bunlar ve daha fazlası, iletişimde beden dilinin ne kadar önemli bir yere sahip olduğunu gösterir. Siz bu işaretleri bilinçli olarak fark etmeseniz bile, bedenin gönderdiği bu küçük sinyaller sizde bir huzursuzluk ya da tam tersine bir hoşnutluk deneyimi yaratabilir.
İletişimin en önemli enstrümanı bedendir. İnsanlar bedeni aracılığıyla, farkında olarak veya olmayarak çevresine pek çok mesaj verir. İnsan beyni, sözel olmayan ipuçlarını sözel mesajlara göre çok daha hızlı işler. Bu sebeple karşımızdaki kişinin niyetini anlamak için kelimelerden ziyade beden dili daha önemli bir konumdadır. Konuşma dili elbette önemlidir; ancak beden dili çoğu zaman çok daha net, tutarlı ve güçlü ipuçları sunar.
Araştırmalar da bunu desteklemektedir: Bedenimizin aktardığı mesajlar iletişimin yaklaşık %60’ını oluştururken, sözler %10; sesin etkisi ve tonlama ise %30’luk bir yere sahiptir (Siegman & Feldstein, 2014). Bu oranlar, beden dilinin özellikle duygu ve niyet aktarmada ne kadar belirleyici olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Örneğin sınıfta ders anlatan bir öğretmenin jest ve mimikleri, el ve kol hareketleri; önemli noktaları vurgulamak, öğrencilerin dikkatini toplamak ve derse katılımı artırmak için oldukça etkili araçlardır. Göz teması da iletişimde vazgeçilmezdir; öğretmenin kurduğu doğal göz teması, karşı tarafa dikkat, saygı ve güven verir. Bu da öğrencilerin kendilerini daha değerli hissetmesine ve derse daha fazla bağlanmasına katkı sağlar (Ekman & Friesen, 1975).
İlişkilerde Beden Dili
İnsanlık tarihi boyunca beden dili ilişkilerde önemli bir araç olmuştur. Asırlar geçse de önemini kaybetmemiş; bugün hâlâ pek çok kültürde evrensel olarak algılanabilen mesajlar taşımaktadır. Elbette kültürden kültüre değişen detaylar vardır; ancak temel ifade biçimlerinin büyük bir kısmı benzer duyguları çağrıştırır. Sosyologların altını çizdiği nokta ise şudur: Vücut dilinin birçok unsuru (yürüyüş, el hareketleri, yakınlık gibi) doğuştan gelmez; sosyal ve kültürel olarak şekillenir ve zamanla öğrenilir (Hrisca, 2011).
Charles Darwin, 1872’de yayımladığı The Expression of the Emotions in Man and Animals adlı eserinde beden dilinin evrimsel kökenlerine dikkat çekmiş ve yüz ifadelerinin duyguların evrensel göstergeleri olduğunu savunmuştur. Günümüzde yapılan araştırmalar ise beden dilinin yalnızca yüz ifadeleri ve jestlerden ibaret olmadığını; duruş, giyim, saç, takı gibi “statik” görsel unsurların da iletişimin önemli birer parçası olduğunu göstermektedir (Hrisca, 2011). Bu unsurlar, karşı tarafa ilk izlenimi veren, dikkati çeken ve çoğu zaman sözlerden önce etki bırakan göstergelerdir.
Bunun yanı sıra, nöropsikolojik çalışmalar insanların karşısındaki kişinin beden duruşu ve yüz ifadesine bakarak saniyeler içinde duygu ve niyet tahmini yaptığını ortaya koymaktadır. Yani beden dili yalnızca iletişim aracı değil; aynı zamanda hızlı karar verme süreçlerinde devreye giren bir rehber niteliğindedir.
Beden Dilinin Günlük İlişkilerdeki Yansımaları
Beden dilini ilişkilerde pek çok şekilde gözlemleyebiliriz. Örneğin bir iş görüşmesinde karşımızdakinin tokalaşma biçimi, göz teması kurup kurmaması ya da kısa süreli duraksamaları bize onun özgüveni hakkında ipuçları verir.
Arkadaşlık ilişkilerinde samimi bir gülümseme, omuzların rahat olması veya kişinin bize doğru eğilmesi güven duygusunu artırırken; kolların sıkıca çaprazlanması, ayakların kapıya yönelmesi ya da göz temasından kaçınmak mesafenin korunduğunu hissettirir.
Hoşlandığımız kişinin yanında göz kenarlarımız kısılıncaya kadar gülmek, vücudumuzun ona doğru yönelmesi, ayaklarımızın ona dönük olması o kişiye duyduğumuz samimiyeti ve ilgiyi gösterir.
FBI’da uzun yıllar davranış analisti olarak görev yapan Joe Navarro’nun bu konuda dikkat çekici tespitleri vardır:
-
Göz bebeklerindeki büyüme genellikle merak ve hoşlanmayı işaret eder.
-
Hoşlandığımız kişiye yaklaşır, dizlerimizi ve bedenimizi ona doğru döndürürüz; hoşlanmadığımız kişiden ise fark etmeden uzaklaşır veya bir beden parçamızı ondan uzağa yöneltiriz.
-
Açık avuç içleri, rahat omuzlar, doğal göz teması, güvenli ve samimi bir bağın göstergelerindendir.
-
Gerçek gülümsemede göz kenarlarında kaz ayakları oluşur; sahte gülümsemede bu kaslar çalışmaz.
-
Navarro’ya göre bedenin en dürüst kısmı ayaklardır:
-
Ayakların kapıya yönelmesi → uzaklaşma isteği
-
Karşı tarafa yönelmesi → ilgi, merak, bağlılık
-
-
Yarım gülümseme (tek taraflı gülümseme) çoğu zaman üstünlük, savunma veya küçümseme anlamı taşıyabilir.
Sonuç
Beden dili bize insanlar ve ilişkiler bağlamında çok şey söyler. Beden dilini doğru bir şekilde kullanmak ve ipuçlarını takip etmek insan ilişkilerinde çok daha iyi bir konumda olmamızı sağlar. Empatimizi artırır, karşımızdaki kişiyi anlamamıza yardımcı olur ve sağlıklı bir iletişim ortamının yaratılmasına rehberlik eder.
Günlük yaşamdaki aile, partner, arkadaşlık ve iş ilişkileri gibi pek çok konuda beden dili bize yol gösterir. Bu ilişkilerde beden dilini doğru okumak bizi yanlış anlaşılmalardan korur ve ilişkilerimizi güçlendirir.
Tabii ki bu noktada şunu unutmamak gerekir: Beden dili, karşımızdaki kişiyi hızlıca yargılamak için değil; daha derin bir farkındalık ve empati geliştirmek için kullanılmalıdır.
