Bugün de yıllardır olduğu gibi annelerin üzerinde görünmez bir baskı var; o da mükemmel olmak. Her ihtiyacı önceden görmek, her duyguyu yatıştırmak, hiçbir zaman hata yapmamak… Ancak çocuk gelişimi araştırmalarının tarihine baktığımızda, bu beklentiye ilk karşı çıkanlardan biri İngiliz pediatrist ve psikanalist Donald Winnicott’tur.
Winnicott’un 1953’te ortaya attığı “Good Enough Mother” (Yeterince İyi Anne) kavramı tam da bu beklentiye meydan okuyan niteliktedir. Bu kavram kısaca şundan bahseder: Bir annenin kusursuz olma çabası, çocuğu güçlendirmek yerine, tam tersine ona zarar verebilir. “Yeterince İyi Anne”, en başlarda çocuğunun her ihtiyacını karşılarken zaman geçtikçe bunu bilinçli olarak kademeli biçimde azaltır. Çocuk bu süreçte, küçük gecikmelere maruz kalır ve minik hayal kırıklıkları yaşar. Winnicott’a göre bu hayal kırıklıkları; çocuğun gerçeklikle temas, öz düzenleme ve bağımsızlık geliştirmesi için gereklidir.
Her Şeyi Doğru Yapmaya Çalışmak Ne Getirir, Ne Götürür?
Pek çok anne, elinden gelenin en iyisini yapmaya çalışırken fark etmeden çok yüksek bir standart belirleyebiliyor; oysa her şeyi kusursuz yapma çabası bazen hem anne için yorucu olabilir hem de çocuğun kendi deneyimlerini yaşamasına yeterince alan açmayabilir.
Çocuklar öz-düzenleme becerileri geliştirmekte zorlanabilirler:
Öz düzenleme, kişinin bir durumdan sonra duygularını düzenleyebilmesi ve yönetebilmesi anlamına gelir. Eğer anne çocuğun her duygusunu düzenler ve çözerse çocuk; duygularıyla baş etme ve olumsuz hislere karşı tolerans geliştirme konusunda deneyimsiz kalabilir. Dolayısıyla dış dünyada bir zorluk yaşandığında üstesinden gelmekte zorlanabilir. (Winnicott, 1965)
Çocuklar kendi ihtiyaçlarını ifade etmekte zorlanabilir:
Bebek, yaşamının ilk dönemlerinde annenin onunla uyumlu bir şekilde hareket etmesine ihtiyaç duyar; acıktığında hemen beslenir, huysuzlandığında hızla sakinleştirilir ve ihtiyaçları ortaya çıktığı anda karşılık bulur. Bu dönem bebeğin güvenli bir temel oluşturması için gereklidir. Zamanla bu tepkilerin biraz gecikmesi, bebeğin dünyanın her zaman anında karşılık veren bir yer olmadığını küçük adımlarla deneyimlemesine yardımcı olur.
Ancak annenin, çocuğun ihtiyaçlarını henüz ortaya çıkmadan karşılaması, bu küçük deneyimlerin yaşanmasını zorlaştırabilir. Çocuk her şeyin onun yerine düşünüldüğü bir ortamda büyüdüğünde, kendi ihtiyaçlarını fark etmek ve ifade etmek için doğal olarak daha az fırsat bulur. Zamanla da başkalarının temposuna uyum sağlamayı benimseyebilir; bu da kendi isteklerini dile getirmesini biraz güçleştirir.
Çocuklar hayal kırıklığıyla baş etmekte zorlanabilir:
Winnicott’a göre çocukların dış dünyaya uyum sağlayabilmeleri için tolere edebilecekleri küçük hayal kırıklıklarıyla karşılaşmaları önemlidir. Bu deneyimler, çocukların beklemeyi, sabretmeyi ve olumsuz duygularla baş etmeyi öğrenmelerine yardımcı olur. Ancak çocuğun her sıkıntısına anında çözüm sunulduğunda, bu becerileri geliştirebilecekleri yeterli fırsatlar oluşmayabilir. Böyle durumlarda çocuk, gerçek yaşamda kaçınılmaz olarak karşılaşacağı hayal kırıklıklarına daha hassas tepki verebilir veya stresle baş etmekte zorlanır.
Mükemmel Olma Çabası Anneyi Nasıl Etkiliyor?
Sürekli olarak her şeyi doğru ve eksiksiz yapmaya çalışmak, her zaman ideal olmak… Doğrusu çok yıpratıcı olmalı. Annelik özünde yaşayarak öğrenilen bir süreçtir; hatalar yaparak, deneyimleyerek öğreniriz neyin doğru neyin yanlış olduğunu. Mükemmel anne olma çabası ise her şeyi doğru yapmaya dair bir baskı barındırır ki bu, doğal sürece aykırıdır aslında.
Bu süreçte anne yetersizlik hissine kapılabilir ve kendini acımasızca eleştirebilir. Bu da uzun vadede suçluluk ve yetersizlik duygusunu besleyebilir. Mükemmel anne modeli, her daim çocuğunun ihtiyaçlarını fark etmeyi, karşılamayı ve güçlü olmayı gerektirir; ancak böylesine kusursuz bir model sergilemeye çalışmak, annenin kendi ihtiyaçlarını göz ardı etmesine ve tükenmişlik yaşamasına neden olabilir.
Tüm bu noktalar, mükemmel anne olma çabasının ne çocuk ne de anne için sürdürülebilir olmadığını gösterir. Winnicott da tam bu nedenle kusursuzluğu değil, “yeterince iyi” olmayı merkezine alan good enough mother kavramını ortaya koymuştur. Bu yaklaşım hem çocuğun gelişimine katkı sağlar hem de annenin kendi benliğini korumasına izin verir.
Mükemmel Olmak Yerine Yeterince İyi Olmak
Mükemmel anne olma çabasının hem çocuk hem de anne için yorucu bir hâle gelebildiğini gördük. Peki buna alternatif olarak “Yeterince İyi Anne” modelini benimsemenin ne gibi etkileri olabilir?
Yeterince iyi bir anne, çocuğunun ihtiyaçlarına duyarlıdır fakat bu süreçte kendini de ihmal etmez. Annenin küçük hatalar yapması, bazen gecikmesi ya da bir ihtiyacı hemen karşılayamaması, çocuğun gelişimsel sürecinin önemli bir parçasıdır. Çocuk bu sayede dış dünyanın her zaman kendi ihtiyaçlarına göre şekillenmediğini öğrenir ve gerçekliğe daha kolay uyum sağlar. Böylece kendi benliği oluşur, isteklerini ifade etme ve sınır koyma becerileri gelişir.
Ek olarak “Yeterince İyi Anne”, kendi duygu ve ihtiyaçlarına da alan bırakır. Bu yönüyle hem çocuğuna örnek olur hem de onunla daha dengeli bir ilişki kurabilir.
Sonuç olarak “Yeterince İyi Anne”, kusursuzluğu değil, kurulan bağın doğallığını ve karşılıklı uyumu önemser. Winnicott’ın da belirttiği gibi, çocuğu büyüten şey mükemmel bir bakım değil; çocuk ve anne arasındaki ilişkinin tutarlı ve yeterli olmasıdır.
Kaynakça
Winnicott, D. W. (1953). Transitional objects and transitional phenomena. International Journal of Psycho-Analysis, 34, 89–97.
Winnicott, D. W. (1965). The maturational processes and the facilitating environment: Studies in the theory of emotional development. International Universities Press.
