Bazen bir ilişkinin bize zarar verdiğini, bizi tükettiğini ve ruhsal olarak geriye götürdüğünü gün gibi açık görürüz. Ancak mantığımız “git” derken, içimizdeki görünmez bir güç bizi o toksik döngünün içinde tutmaya devam eder. Dışarıdan bakıldığında “neden ayrılmıyor?” sorusuna verilen cevaplar basit görünse de, işin aslı ruhumuzun derinliklerinde, çocukluğumuzda yazılmış “sessiz sözleşmelerde” gizlidir.
Şema Terapi ekolü, bu kopamama hâlini bir irade zayıflığı olarak değil, “tanıdıklık” hissinin yarattığı güvenli olmayan bir liman olarak tanımlar.
Şema Kimyası: Yaralarımızın Mıknatıs Etkisi
Neden bizi en çok üzen kişilere karşı en güçlü çekimi hissederiz? Şema Terapi’nin kurucusu Jeffrey Young, bu durumu “Şema Kimyası” kavramıyla açıklar. Eğer çocukluğumuzda sevgi; ihmal, eleştiri veya terk edilme ile eşleşmişse, yetişkinlikte bize çok iyi davranan, stabil ve güvenli bir partner “sıkıcı” veya “eksik” gelebilir.
Ruhumuz, çocuklukta alışık olduğu o acı verici duyguyu (örneğin; onaylanmama veya terk edilme korkusu) yeniden üreten kişileri seçer. Çünkü bu acı, bildiğimiz ve nasıl baş edeceğimizi (yine çocukça yöntemlerle de olsa) bildiğimiz bir acıdır. Bilinmez bir mutluluktansa, tanıdık bir cehennem zihnimize daha güvenli gelir.
Döngüyü Besleyen Görünmez Sütunlar: Temel Şemalar
Toksik ilişkilerin temelinde genellikle şu üç şema grubu yatar:
Kusurluluk ve Terk Edilme Şemaları:
“Eğer gerçek beni görürse gider” veya “Zaten sevilmeyi hak etmiyorum” inancı, partnerin kötü muamelesini bir “bedel” gibi kabul etmemize neden olur.
Kendini Feda Şeması:
Partnerin ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarının önüne koymak. Bu bireyler genellikle partnerlerini “iyileştirmeyi” bir görev edinir ve kişi düzelmediği sürece ilişkiyi terk etmeyi bir başarısızlık sayarlar.
Haklılık/Narsisizm Karşılaşması:
Bir tarafın “Kötüye Kullanılma” şeması ile diğer tarafın “Haklılık” (narsisistik eğilim) şeması birleştiğinde, sömüren ve sömürülenin kopamadığı o yıkıcı döngü tamamlanır.
Bu yapı, ilişkiyi bir bağ olmaktan çıkarır; bir şema sahnesine dönüştürür.
Öz-Farkındalık Testi: Kendi Şemalarınızı Tanıyın
Aşağıdaki maddelerden size en çok uyanları işaretleyerek, sizi bu ilişkide tutan şemalar hakkında fikir sahibi olabilirsiniz:
-
Partnerimden ayrılma düşüncesi bende büyük bir boşluk ve “yok olma” hissi yaratıyor. (Terk Edilme)
-
Onun hatalarını düzeltmek için kendimi paralamam gerektiğini, o düzelirse mutlu olacağımızı düşünüyorum. (Kendini Feda)
-
İlişkideki sorunlar için hep kendimi suçluyor, “daha iyi olsaydım böyle davranmazdı” diyorum. (Kusurluluk)
-
Bana kötü davrandığında bile, onun geçmişindeki travmaları düşünüp ona acıyorum. (Aşırı Telafi/Boyun Eğicilik)
Bu sorular bir tanı aracı değil; bir farkındalık davetidir. Çünkü şemalarımızı tanımadan, onların yazdığı senaryoyu değiştiremeyiz.
Sonuç: Yas Tutmak ve Özgürleşmek
Geçen ayki makalemde de yazdığım gibi; bazen insanın kendi içindeki beklentilerini bitirmesi de bir yastır. Toksik bir ilişkiden kopmak; partnerin değişeceği umudunun, o “tanıdık” acının ve kurtarıcı olma hayalinin yasını tutmayı gerektirir.
İyileşme, bu yas sürecini kabul edip “Sağlıklı Yetişkin” modumuzu güçlendirerek başlar. Çünkü özgürlük, karşımızdakini değiştirmekle değil; kendi şemalarımızın farkına varmakla mümkündür.
Bazen en büyük cesaret, tanıdık hapishaneden çıkmayı seçmektir.
Kaynakça
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. New York: Guilford Press.
Young, J. E. (1994). Hayatı Yeniden Kurun (Reinventing Your Life). İstanbul: Psikonet Yayınları.
Arntz, A., & Jacob, G. (2013). Schema Therapy in Practice. Wiley-Blackwell.
Behary, W. T. (2013). Narsistle Yaşamak: Hayatınızı Geri Kazanmanın Yolları. Psikonet Yayınları.
