Giriş: Bir Filmden Daha Fazlası
Film ve diziler yalnızca boş zamanlarımızı değerlendirdiğimiz eğlence araçları değildir. İzlediğimiz karakterler, onların yaşadığı ilişkiler, korkular, çatışmalar ve olaylara verdikleri tepkiler zaman zaman kendi hayatımızla bağ kurmamıza neden olur. Peki, sürekli izlediğimiz içerikler psikolojimizi bozabilir mi? Ya da tercih ettiğimiz film ve dizi türleri aslında nasıl bir kişiliğe sahip olduğumuzu gösterir mi?
Bu sorunun cevabı kesin bir “evet” veya “hayır” değildir. Psikolojik açıdan medya ile insan davranışı arasındaki ilişki tek yönlü değil, karşılıklıdır. Yani yalnızca izlediklerimiz bizi etkilemez; kişilik özelliklerimiz, ihtiyaçlarımız ve içinde bulunduğumuz ruhsal durum da hangi içerikleri tercih ettiğimizi etkileyebilir. Araştırmalar da kişilik özellikleri ile medya türleri arasındaki ilişkinin dikkate alınması gerektiğini göstermektedir.
Sevdiğimiz Türler Karakterimizi Yansıtır mı?
Bir kişinin korku, romantik komedi, dram, suç, aksiyon veya psikolojik gerilim izlemesi tek başına onun kişiliği hakkında kesin bir sonuç vermez. Örneğin, korku filmi seven bir kişinin “korkusuz”, romantik film seven bir kişinin “duygusal” ya da suç dizilerini seven bir kişinin “agresif” olduğunu söylemek bilimsel açıdan doğru değildir.
Bununla birlikte, bazı kişilik özelliklerinin belirli içeriklere yönelik ilgiyi etkileyebildiğine dair araştırmalar bulunmaktadır. Özellikle heyecan arayışı, saldırganlık eğilimi ve empati düzeyi gibi özelliklerin korku ve şiddet içeriklerinden alınan hazla ilişkili olabileceği bulunmuştur.
Burada önemli olan nokta şudur: Bir içeriği sevmek, o içeriğin temsil ettiği davranışlara sahip olmak anlamına gelmez. İnsanlar bazen gerçek hayatta yapmak istemedikleri veya deneyimlemedikleri duyguları güvenli bir ortamda film aracılığıyla yaşayabilirler.
İzlediklerimiz Psikolojimizi Bozabilir mi?
Özellikle şiddet içerikleri söz konusu olduğunda konu daha dikkatli değerlendirilmelidir. Psikoloji alanındaki araştırmalar, yoğun medya şiddetine maruz kalmanın özellikle çocuklar ve ergenlerde saldırgan düşünce ve davranışlarla ilişkili olabileceğini göstermektedir.
Bununla birlikte, “şiddet içeren film izleyen herkes saldırganlaşır” şeklinde bir sonuç çıkarmak doğru değildir. Bireyin yaşı, kişilik özellikleri, aile ve sosyal çevresi, içeriği nasıl yorumladığı ve maruz kalma süresi gibi birçok değişken sonucu etkileyebilir. Dolayısıyla medya, insan davranışını açıklayan tek başına yeterli bir neden değildir.
Özellikle çocukluk döneminde gerçeklik ile kurgu arasındaki sınırın yetişkinlere kıyasla daha farklı algılanabilmesi nedeniyle içerik seçimi daha önemli hâle gelir. Uzun süreli araştırmalar, çocuklukta şiddet içerikli programlarla yoğun biçimde karşılaşmanın ilerleyen yıllardaki saldırganlıkla ilişkili olabileceğini ortaya koymuştur.
Türkiye’de Şiddetin Ekrandaki Yansıması
Türkiye’de mafya, cinayet, kadına yönelik şiddet, töre ve intikam gibi konuların dizilerde sıkça işlenmesi de izleyici psikolojisi açısından düşündürücüdür. Bu temaların sürekli ve yoğun biçimde karşımıza çıkması, özellikle şiddetin olağanlaştırıldığı veya güçlü olmanın bir parçası gibi gösterildiği durumlarda, zamanla duyarsızlaşmaya ve şiddeti normal kabul etmeye yol açabilir. Üstelik bu sahneler, geçmişinde benzer deneyimler bulunan kişilerde korku, kaygı veya rahatsızlık duygularını yeniden tetikleyebilir. Ancak burada belirleyici olan yalnızca konunun işlenmesi değil, şiddetin izleyiciye nasıl sunulduğudur.
Bazen Biz Filmi Değil, Film Bizi Seçer
İzlediğimiz içeriklerin bizi etkilemesinin bir başka nedeni de özdeşimdir. İzleyici, kendisine benzeyen veya olmak istediği bir karakterle bağ kurabilir. Karakterin yaşadığı yalnızlık, aşk, kayıp, başarı ya da mücadele kişinin kendi deneyimleriyle örtüştüğünde film daha güçlü bir psikolojik etki yaratabilir.
Bu nedenle bazen aynı filmi iki kişi izler ve tamamen farklı duygular yaşar. Bir kişi filmi eğlenceli bulurken diğeri rahatsız olabilir. Çünkü ekrandaki hikâye yalnızca kendi başına anlam taşımaz; izleyicinin geçmiş deneyimleri ve kişilik özellikleriyle birleşerek anlam kazanır.
Sonuç: Ekran Bir Ayna, Ama Aynı Zamanda Bir Pencere
Sonuç olarak film ve diziler psikolojimizi tek başına “bozan” veya karakterimizi tamamen değiştiren araçlar değildir. Ancak özellikle yoğun ve sürekli maruz kalınan içerikler düşüncelerimizi, duygularımızı ve dünyayı algılama biçimimizi etkileyebilir.
Aynı zamanda izlediğimiz türler, bazı kişilik özelliklerimiz ve psikolojik ihtiyaçlarımız hakkında ipuçları verebilir, fakat bizi tek başına tanımlayamaz.
Belki de doğru soru “İzlediğim diziler beni nasıl bir insan yapıyor?” değil; “Ben neden özellikle bu hikâyelere çekiliyorum ve bu hikâyeler bende hangi duyguları uyandırıyor?” sorusudur. Çünkü bazen ekranda gördüğümüz karakter, aslında kendimizde henüz fark etmediğimiz bir yönümüzü görünür hâle getirir.
Kaynakça
- Kaynakça
- American Psychological Association. (2013). Violence in the media: Psychologists study potential harmful effects.
- Huesmann, L. R., Moise-Titus, J., Podolski, C.-L., & Eron, L. D. (2003). Longitudinal relations between children’s exposure to TV violence and their aggressive and violent behavior in young adulthood. Developmental Psychology.
- Hoffner, C. A., & Levine, K. J. (2005). Enjoyment of mediated fright and violence: A meta-analysis. Media Psychology, 7(2), 207–237.
- Krcmar, M., & Kean, L. G. (2005). Uses and gratifications of media violence: Personality correlates of viewing and liking violent genres. Media Psychology, 7(4), 399–420.
- Nabi, R. L., & Riddle, K. (2008). Personality traits, television viewing, and the cultivation effect. Journal of Broadcasting & Electronic Media, 52(3), 327–348.