Sınav salonundan çıkan çocukların duygusal tepkileri oldukça farklılık gösterebilir. Kimileri heyecanla soruları arkadaşlarıyla tartışırken, kimileri gözyaşlarını tutmakta zorlanır. Ancak ebeveynleri en çok şaşırtan grup, sanki hiçbir şey hissetmiyormuş gibi görünen çocuklardır. “Nasıl geçti?” sorusuna omuz silkerek “Bilmiyorum”, “Fark etmez” ya da “Umurumda değil” şeklinde cevap veren bu çocuklar, çoğu zaman sakin, olgun ya da duygusal olarak güçlü olarak algılanır. Oysa psikolojik açıdan bakıldığında, bu tepkiler her zaman gerçek bir kayıtsızlığı yansıtmayabilir.
Yoğun stres altında insan organizması yalnızca bildiğimiz “savaş ya da kaç” tepkisini vermez. Nöropsikolojik araştırmalar, tehdit algısı kişinin baş edebileceğinden daha büyük olduğunda üçüncü bir savunma biçiminin, yani donma (freeze) tepkisinin ortaya çıkabileceğini göstermektedir. Uzun süre yoğun performans baskısı altında kalan bireylerde duygusal sistem, kendini koruyabilmek için geçici olarak işlevini azaltabilir. Literatürde bu durum duygusal uyuşma (emotional numbing) olarak tanımlanmaktadır (Lanius ve ark., 2010).
Aylarca, hatta yıllarca yüksek riskli bir sınava hazırlanan bir çocuğu düşünelim. Akademik beklentiler, aile baskısı, akran rekabeti ve geleceğe ilişkin belirsizlikler, uzun süre boyunca hem zihinsel hem de duygusal kaynaklarını tüketir. Sınav bittiğinde beden ve zihin bir anda rahatlamaz. Tam tersine, uzun süren stresin ardından ortaya çıkan fiziksel ve psikolojik yorgunluk, bazı çocukların duygularını bastırmasına ya da onlardan geçici olarak uzaklaşmasına neden olabilir.
Bu nedenle sınav sonrası söylenen “Umurumda değil” cümlesi bazen göründüğünden çok daha derin bir anlam taşır. Psikodinamik kurama göre inkâr (denial), kişinin tehdit edici duygularla baş edebilmek için onları bilinç düzeyinden uzaklaştırmasını sağlayan savunma mekanizmalarından biridir (Vaillant, 1992). Akademik başarıya büyük önem veren bir çocuk için hayal kırıklığı ihtimali son derece sarsıcı olabilir. Böyle bir durumda “Zaten hiç önemsemiyordum.” demek, “Bu benim için gerçekten çok önemliydi ve başarısız olmaktan korkuyorum.” demekten psikolojik olarak daha güvenli hissedilebilir.
Bu dönemde ebeveynlerin yaptığı en yaygın hatalardan biri, sessizliği duygusal güç göstergesi olarak yorumlamaktır. Oysa sessizlik; üzüntüyü, utancı, kaygıyı ya da başarısızlık korkusunu gizleyen bir örtü olabilir. Özellikle ergenlik döneminde duyguları sözcüklere dökmek her zaman kolay değildir. Araştırmalar, ergenlerin yoğun stres sonrasında sosyal olarak içe çekilebildiğini ve bu geri çekilmenin her zaman sağlıklı bir baş etme biçimi olarak değerlendirilmemesi gerektiğini göstermektedir (Compas ve ark., 2017).
Bu nedenle ebeveynlerin sınav sonrasındaki temel görevi, performansı analiz etmekten önce çocuklarıyla duygusal bağ kurmaktır. “Kaç soru yaptın?” yerine “Şu an kendini nasıl hissediyorsun?” diye sormak çoğu zaman çok daha iyileştirici olabilir. Aynı derecede önemli olan bir diğer nokta ise, çocuk konuşmak istemiyorsa bu sessizliğe saygı göstermektir. Psikolojik güven yalnızca konuşabilmekle değil, konuşmaya hazır olunmadığında da yargılanmadan sessiz kalabilmekle gelişir.
Sonuç olarak, sınav sonrasında görülen kayıtsızlık her zaman gerçek bir kayıtsızlık değildir. Bazen bu görünüm, yoğun stres karşısında gelişen görünmez bir savunma mekanizmasının dışa yansımasıdır. Ebeveynlerin görevi, çocuklarını duygularını ifade etmeye zorlamak değil, o duyguların zamanı geldiğinde güvenle ortaya çıkabileceği bir ortam oluşturmaktır. Çünkü bazen en çok anlaşılmaya ihtiyaç duyan çocuklar, dışarıdan bakıldığında hiçbir şey hissetmiyormuş gibi görünenlerdir.
Kaynakça
- Kaynaklar
- Compas, B. E., Jaser, S. S., Bettis, A. H., Watson, K. H., Gruhn, M. A., Dunbar, J. P., Williams, E., & Thigpen, J. C. (2017). Coping, Emotion Regulation, and Psychopathology in Childhood and Adolescence.
- Lanius, R. A., Vermetten, E., & Pain, C. (2010). The Impact of Early Life Trauma on Health and Disease: The Hidden Epidemic.
- Vaillant, G. E. (1992). Ego Mechanisms of Defense: A Guide for Clinicians and Researchers.
