Hayatınızın en kötü gününü düşünün. Sevdiğiniz kişinin kapıyı çekip çıktığını, okulda başarısız notlar aldığınızı, sevdiğiniz bir insanı kaybettiğinizi, çok çabalayıp yine de birçok kez başarısız olduğunuzu; tüm bu süreçler beynin kimyasını değiştirip, dünyaya ve hayata bakış açınızı değiştirebilir ve bu değişim yaşadığınız durumlardan ziyade beynin verdiği kimyasal tepkilerden kaynaklıdır. Peki, soyut gibi görünen bu yaşadığımız durumlar nasıl kafatasımızın içinde gerçek birer savaşa dönüşüyor? Aslında baktığımızdan çok sevdiğimiz arkadaşımızla veya romantik ilişki içinde olduğumuz kişiyle ayrılmak direkt olarak bize zarar veremez; bu tamamen soyut olarak yaşadığımız herhangi bir sosyal durumdur. Ama fizyolojik ve evrimsel araştırmalar böyle söylemiyor. MacDonald ve Leary (2005), sosyal bağların kopmasının (ayrılık, dışlanma vb.) neden fiziksel acıyla aynı şiddette hissedildiğini evrimsel temellerle açıklar. Araştırmacılara göre; ilkel insan için sosyal olarak yalnız kalmak doğrudan hayatta kalma tehdidi oluşturduğundan, beyin sosyal acıyı fiziksel yaralanmaları algıladığı acı sistemiyle (somatosensoriyel korteks) entegre etmiştir. Yani beyin, terk edildiğinizde “kolunuz kopmuş” gibi bir acı sinyali üreterek sizi hayatta tutmaya çalışmaktadır. Peki, tüm bu süreçte beyinde kimyasal olarak neler oluyor? Sosyal bağlanmanın nöroendokrin mekanizmalarını inceleyen araştırmalar, oksitosin ve vazopressin hormonlarının prefrontal korteks ve ödül yollarındaki reseptörlerle etkileşime girerek güçlü bir bağımlılık döngüsü yarattığını göstermektedir (Carter, 1998). Bu nöral kelepçe, eşlerin bir arada kalmasını garantilerken; ayrılık durumunda bu hormonların ani düşüşü sistemde ciddi bir hormonal dengesizliği ve depresif çökmeyi tetikler.
Çabalamanın Sonu: Beyindeki Şalterler Nasıl İniyor?
Sınava haftalarca gece gündüz çalışırsınız ama yine de sonuç hüsran olur, hayatta tek tek tüm kapıları çalarsınız ve yüzünüze kapanır, işiniz için her yolu denersiniz ve olmaz. Bu durumdan sonra kulağımıza bir şeyler fısıldamaya başlar: “Neden zorluyoruz? Zaten ne yaparsan yap değişmeyecek.” Bu andan sonra, elinizi ayağınızı çekebilirsiniz, pes edebilirsiniz. Bu süreçten sonra sizi insanlar; “iradesiz”, “tembel” veya “zayıf karakterli” gibi etiketler, damgalar yapıştırabilir. Oysa durum bundan çok daha farklıdır. Kafamızın içinde yaşanan kimyasal savaşların doğal bir sonucudur bahsettiğimiz davranış kalıpları. Aslında beyin şalteri kendi elleriyle indirir. Nörobilimde buna “öğrenilmiş çaresizlik” diyoruz. Nörobiyolojik araştırmalar, bireyin eylemleri ile sonuçlar arasındaki bağımsızlığı (kontrolsüzlüğü) algıladığında, prefrontal korteksin dorsal raphe nükleusu üzerindeki inhibitör (baskılayıcı) kontrolünü kaybettiğini ve bunun öğrenilmiş çaresizliği tetiklediğini göstermektedir (Maier & Seligman, 2016). Aslında bir noktada davranışlarımız beyin kimyamızı etkiliyor. Davranışlarımızın iyileşmesi beraberinde olumlu şema oluşturmamızı ve beynimizin kimyasını olumlu şekilde etkilediğini görüyoruz. Kimi zaman hayatın her açıdan bize zorluk çıkardığını ve pes ettirmek için çabaladığını düşünsek de her şeye rağmen davranışlarımız ve disiplinimiz ile beynimizi şekillendirebiliriz.
Yokluğun Hücresel Ağırlığı: Yas Tutarken Beyinde Ne Olur?
Sevdiğimiz bir insanı kaybettiğimizde, sadece hayatımızda bir boşluk açılmaz; içimizde fiziksel, ağır ve göğsümüzün tam üzerine çöken bir kütle hissederiz. Günlerce yataktan çıkmak istemez, onun artık bu dünyada olmadığı gerçeğini bir türlü zihnimize kabul ettiremeyiz. Beynimiz, hayatta kalabilmek için çevremizdeki dünyayı sürekli haritalandırır. En güçlü haritayı da en çok bağ kurduğumuz, sevdiğimiz insanlar için çizer. O insanla geçirdiğimiz her an, beynimizde onun nerede olduğunu, ne zaman geleceğini, ses tonunu ve kokusunu kaydeden milyarlarca nöral yol oluşturur. Beynimiz için o kişi, hayat haritamızın en önemli sabit koordinat noktalarından biridir. Ve kaybolmak insanın başına gelebilecek belki de en travmatik deneyimdir. Bir insan kaybettiğimizde aslında haritamızın da geçerliliği yiter ve beynin bunu kabul etmesi oldukça zordur. Aslında beyin için yas; soyut bir hüzünden ziyade, içinde hiçbir bilgi olmayan haritayla yolu bulmaya çalışmaktır. O’Connor (2019) yas sürecini nörobiyolojik olarak incelediğinde çok çarpıcı bir şey ortaya koymuştur: Beynin o kişiye ait çizdiği navigasyon haritası hâlâ aktiftir. Yani fiziksel olarak o kişi gitmiştir ama beyninizdeki nöral yollar hâlâ otomatik olarak “O şu an nerede? Birazdan kapıdan girecek” tahminleri üretmeye devam eder. Aslında kaybettiğiniz kişiyi, beyniniz de aramaya başlar, oluşturduğu sinaptik yolları tekrar tekrar geçer ama hiçbir sonuç alamaz. Bu defalarca denemeden sonra artık nöronlarda tıpkı sizin gibi durumu kabul eder ve yas süreci yavaş yavaş bitmeye başlar. Siz her yeni bir adım attığınızda, her yeni bir alışkanlık edindiğinizde, beyniniz o boş kalan koordinatın yerine yeni nöral yollar döşer. Yasın acısını yok saymak değil, acının içinden geçerek hayata devam etme disiplini göstermek, beynimize o haritayı yeniden çizdirmenin tek yoludur. Tıpkı öğrenilmiş çaresizlikte olduğu gibi; burada da beynin o sıkıştığı kaostan çıkış bileti, bizim göstereceğimiz eylemsel cesarette saklıdır.
Kimyasal Prangaları Kırmak
Sonuç olarak yaşadığımız tüm olumsuz ve ağır sonuçlar, zihnimizi kara bir bulut gibi çevreler. Geleceğe baktığımız zaman sadece acı, hüzün ve anlamsızlık görürüz. Kendimize yüklenir ve büyük bir çıkmaza gireriz. Oysa kaçırdığımız kritik bir nokta vardır. Gördüğünüz o karanlık yollar ve bulutlar, sadece gözümüze takılan nöral bir filtrenin sonucudur. Ağır travma ve stres olaylarında; beynin iki ana bölgesi arasında muazzam bir dengesizlik yaşanır. Bu iki bölge: Amigdala ve prefrontal korteks. Beynimizin korku, tehdit ve alarm merkezi olan amigdala, yaşanan krizlerin ardından aşırı hassaslaşır. En ufak bir olumsuzluğu devasa bir felaket gibi algılamaya başlar. Öte yandan, mantıklı düşünmemizi, plan yapmamızı ve duygularımızı kontrol etmemizi sağlayan prefrontal korteks ise bu gürültüde baskılanır ve adeta köşesine çekilir. Peki, bu prangaları nasıl kıracağız? Bunun cevabı ise nöroplastisite. Beynimiz bir mermer parçası değil, aksine, hayatımızın son anına kadar her deneyimle, her düşünceyle ve en önemlisi her eylemle şekil değiştirebilen, kendini yeniden yapılandırabilen dinamik bir yapıdır. Sinapslarımızdaki o kaos kalıcı bir yapılanma değildir. Oradaki yapıları tekrar ve tekrar yeniden yapılandırabiliriz. Beyin kimyasının değişmesini bekleyerek eyleme geçemezsiniz; eyleme geçerek beyin kimyasını değiştirmek zorundasınız. Amigdalayı baskılayıp, prefrontal korteksinizi ön plana çıkarmak sizin elinizde. Hayat bazen tüm gücüyle üzerimize çökebilir ve sinapslarımızı darmadağın edebilir. Ama unutmayın: O sinapsları yazan da bozan da her sabah yeniden inşa edecek olan da sizsiniz.
Kaynakça
- Carter, C. S. (1998). Neuroendocrine perspectives on social attachment and love. Psychoneuroendocrinology, 23(8), 779–818. https://doi.org/10.1016/S0306-4530(98)00055-9
- Disner, S. G., Beevers, C. G., Haigh, E. A. P., & Beck, A. T. (2011). Association of Beck's cognitive theory of depression with active neural networks. Trends in Cognitive Sciences, 15(6), 272–279. https://doi.org/10.1016/j.tics.2011.04.007
- MacDonald, G., & Leary, M. R. (2005). Why does social exclusion hurt? The relationship between social and physical pain. Psychological Bulletin, 131(2), 202–223. https://doi.org/10.1037/0033-2909.131.2.202
- Maier, S. F., & Seligman, M. E. (2016). Learned helplessness at fifty: Insights from neuroscience. Psychological Review, 123(4), 349–367. https://doi.org/10.1037/rev0000033
- O’Connor, M. F. (2019). Grief: A neurobiological perspective. Current Opinion in Psychology, 30, 10–15. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2019.01.003
