Sapir-Whorf Hipotezi: Anadiliniz Zihninizi Nasıl İnşa Ediyor?

“Söz ola kese savaşı
Söz ola kestire başı
Söz ola ağulu aşı
Bal ile yağ ede bir söz”

Yunus Emre

Sizce en önemli algı merkezimiz hangisidir? Görme mi? Duyma mı? Peki ya dil yeteneğimiz? Hiçbir dil konuşamıyor olsak nasıl bir yaşamımız olurdu? Dilimiz gerçekten yalnızca düşüncelerimizi ifade aracı mıdır yoksa düşüncelerimizi şekillendiren asıl unsur mudur? Bugün birlikte üstüne belki de hiç düşünmediğimiz yetimiz, dil hakkında konuşacak ve bu soruların yanıtlarını arayacağız.

Kültürün Dile Yansıması

Kültürün dili etkilediğini hepimiz rahatça söyleyebiliriz. Yaşamını neredeyse tamamen at etrafında şekillendirmiş, at eti yiyen, atın kuyruğundan tuğ, derisinden türlü eşya yapan, toynağından tutkal, sinirinden yay kirişi, hatta kafatasından kopuz yapan milletimizin; atın türlerine, yürüyüş şekillerine ve renklerine farklı isimler vermesi gayet beklenmedik bir durumdur. Hayvancılıkla uğraşan toplumlarda hayvanların yaşına ve cinsiyetine göre özel adlara sahip olması veya aile bağları güçlü toplumlarda akrabalık isimlerinin bir hayli fazla olması da buna örnek olarak gösterilebilir. Hatta toplumsal hayatta kadın ve erkek ayrımı yapmamış Türk kültüründe, diğer birçok dilden farklı olarak kadın ve erkek zamirlerinin ayrışmaması da kültürel izlerin dildeki yansımasıdır. Bu etkilemenin bir başka boyutunu da dilimizdeki sözcüklerin, tınısal olarak toplumumuzda uyandırdığı hisse uygun olmasında görebiliriz. Bununla birlikte Türkçede yansıma sözcük çoktur. Atalarımız doğayla oldukça bütünleşmiş olduklarından dolayı birçok sözcüğü doğadan esinlenip yansımalarla yaratmışlardır. “Fısıldamak” veya “gürlemek” gibi basit ve hemen anlaşılan sözcüklerin yanında, bazı sözcüklerin etimolojik kökenlerinde de bilmediğimiz yansımalar yatar. Örneğin “sancı” kelimesi, bugün kullanımdan düşmüş “sançmak” (kargıyla dürtmek) sözcüğünden türemiştir. Bu sözcük, bir mızrak ucunun zırha veya kalkana çarpınca çıkardığı sese benzer. Aniden vücudumuza saplanan acıya ve değerli yazarımız Emine Işınsu’nun ölümsüz romanının isminde de gördüğümüz, soyut acılara taktığımız isim olan “sancı” kelimesi dahi kültürün ve yaşayışın dilimizi nasıl etkilediğini gözler önüne serer.

Madalyonun Diğer Yüzü

Evet, gördüğümüz gibi kültür dili açıkça etkiler, peki ya tam tersi? Dil kültürümüzü ve yaşantımızı şekillendiriyor olabilir mi? Bu konuda düşünmeye başladığımızda karşımıza dilbilim tarihinin en ünlü fikirlerinden biri çıkar: Sapir-Whorf Hipotezi. Dilbilimciler Edward Sapir ve Benjamin Lee Whorf’un birbirlerinden bağımsız olarak geliştirdikleri fikirlerinin sonraları bir araya getirilmesiyle oluşan bu hipotez; konuştuğumuz dilin düşünme biçimimizi ve dünyaya bakış açımızı şekillendirdiğini, dil farklılıklarının düşünceyi, algıyı ve davranışı etkilediğini öne sürer.

1. Zaman Algısı
Bu hipotezin en somut tezahürleri ise insanoğlunun soyut bir kavram olan “zamanı” diller aracılığıyla nasıl zihinsel olarak yapılandırdığında görülmektedir. İnsan zihni zamanı doğrudan algılayamadığı için onu uzaydaki hareketle eşleştirir; ancak dillerin seçtiği yönler farklılık gösterebilir. Tarihte Göktürkler veya Araplar gibi taşlara keski ve çekiçle yazı yazan toplumlar, sağ elle çekici vurup sol elle keskiyi tutmanın getirdiği fizyolojik kolaylıkla sağdan sola doğru yazmışlardır. Öte yandan rulo parşömenlere fırçayla yazan Doğu Asya kültürleri, kağıdı sol elle açıp sağ elle dikey sütunlar inerek ilerlemişlerdir. İşte bu fiziksel alışkanlıklar, o toplumların zihnindeki “başlangıç” ve “bitiş” kavramlarını belirlemiştir. Soldan sağa yazmaya alışkın İngilizce ve Türkçe gibi diller zamanı yatay bir hatta (ilerlemek, geride kalmak) kurgulayıp geçmişi solda, geleceği sağda konumlandırırken; Mandarin (Çince) konuşurları zamanı sıklıkla dikey bir hatta düşünür. Çincede geçmiş “yukarı” (shàng), gelecek ise “aşağı” (xià) kavramlarıyla ifade edilir. Bilişsel psikolog Lera Boroditsky’nin çalışmaları, bu dilsel kalıpların zihinsel işlemleme hızını doğrudan etkilediğini ortaya koymuştur. Zaman algısındaki bir diğer boyut ise dilin, süreci hangi fiziksel ölçek üzerinden tanımladığıdır. Türkçe ve İngilizce zamanı mesafe temelli metaforlarla kurgulayıp süreyi “uzun” veya “kısa” ifadeleriyle tanımlarken; Yunanca ve İspanyolca zamanı hacim ve miktar temelli metaforlarla kavrayarak süreyi “büyük” veya “çok” kavramlarıyla ifade eder. Daniel Casasanto ve ekibi tarafından gerçekleştirilen deneyler, bu kavramsal çerçevenin algısal kararları saptırdığını kanıtlamıştır. Süre tahmin testlerinde İngilizce konuşanların zaman algısı ekrandaki çizgilerin fiziksel uzunluğundan etkilenirken, Yunanca konuşanların tahminleri ekrandaki kapların doluluk oranından doğrudan etkilenmiştir. Son olarak dil, zamanın ontolojik yapısını belirler. Türkçe ve İngilizce gibi Hint-Avrupa temelli diller zamanı geçmiş, şimdi ve gelecek şeklinde kategorize eder ve biriktirilebilir birer “nesne” olarak kurgular. Buna karşın Whorf’un incelediği Amerikan yerli dili Hopi’de zaman, bölümlere ayrılan bir varlık değil; öznel, kesintisiz ve kalıcı bir “süreç” olarak deneyimlenir. Örneğin bir Hopi konuşmacısı nicelik belirten “on gün” ifadesi yerine sürecin devamlılığını vurgulayan “onuncu güne kadar” kalıbını kullanır. Ayrıca şimşek veya duman gibi anlık olayların isimler yerine fiiller üzerinden ifade edilmesi, zihinsel algıyı durağan nesnelerden ziyade akış halindeki eylemlere yönlendirir. Sonuç olarak; zamanın bir süreç mi yoksa nesne mi olduğu, dikey mi yoksa yatay mı aktığı ve uzunlukla mı yoksa miktarla mı ölçüldüğü sorularına verilen yanıtlar dilden dile değişmektedir.

2. Mekân ve Yön Algısı
Dilin mekân ve zaman algımızı nasıl şekillendirdiğini anlamak için bilişsel psikolog Lera Boroditsky’nin Avustralya’daki Kuuk Thaayorre kabilesi üzerine yaptığı çalışmalara bakmak ufuk açıcıdır. Bu kabilenin dilinde “sağ”, “sol”, “ön” veya “arka” gibi göreceli sözcükler yoktur. Bunun yerine hayatın her alanında doğu, batı, kuzeydoğu gibi mutlak yönler kullanılır. Bizler dünyayı kendi bedenimizi merkeze alarak “göreli” bir düzlemde okurken, Kuuk Thaayorreler coğrafi yönleri temel alan “mutlak” bir referans düzleminde yaşarlar. Bu dillerinin bir getirisi olarak, kapalı bir odada veya hiç bilmedikleri bir coğrafyada bile yön duygularını asla kaybetmezler. Bu durum onların zamanı zihinlerinde sıralama biçimini de baştan çizer. Kabile üyelerine bir insanın yaşlanma aşamalarını gösteren fotoğraflar verilip bunları sıraya koymaları istendiğinde; Latin alfabesi kullanan bir Türk soldan sağa, bir Arap sağdan sola sıralama yapacakken, Kuuk Thaayorreler fotoğrafları yüzleri hangi yöne dönük olursa olsun her zaman doğudan batıya yani Güneş’in hareket yönüne doğru dizerler. Zihinlerindeki zaman çizgisi bile, dillerinin zorunlu kıldığı coğrafi yönlere göre belirlenmiştir.

3. Gramerin Zihnimizdeki Yansıması
Zaman kurgusunun yanı sıra gramer yapısı, olayları zihnimizde nasıl saklayacağımızı da belirler. Örneğin Türkçe, geçmişte yaşanan bir olayı aktarırken bizi zihinsel bir dürüstlüğe zorlar: Olayı kendi gözümüzle mi gördük (-di), yoksa başkasından mı duyduk (-miş)? İngilizce gibi birçok dilde bulunmayan bu ayrım, Türkçe konuşan birinin zihninde geçmişi iki ayrı kategoride işlemesine neden olur. Başkasından duyduğu bir olayı anlatırken “gördüm” der gibi tek bir zaman kipi kullanmak Türkçe konuşan bir zihinde rahatsızlık yaratır. Bu durum dilbilgisinin sıradan bir kuralı değil, anadilimizin bize sunduğu bilgiyi süzme ve olayları kategorize etme alışkanlığıdır. Lera Boroditsky’nin bir diğer ilgi çekici deneyi ise dilin hatıralarımızı, görgü tanıklığı biçimimizi bile şekillendirebildiğini gösterir. Yanlışlıkla bir vazoyu kıran bir adamın videosu farklı dilleri konuşanlara izletilir. İngilizce gibi faili öne çıkaran dillerde kaza bile olsa “John vazoyu kırdı” denirken; İspanyolca veya Türkçe gibi dillerde eylem kasıtsız olduğunda “Vazo kırıldı” söylemi tercih edilir. Olayın ardından katılımcılara sorular sorulduğunda, İngilizce konuşanlar olayı yapan kişiyi hafızalarında çok net tutarken; İspanyolca konuşanlar olayı yapan kişiyi unutup kazanın kendisine ve nasıl gerçekleştiğine odaklanmışlardır.

4. Sorumluluk ve Benlik Algısı
Benzer şekilde, dillerin zamir kullanımı da bireyin toplum içindeki “benlik” ve “sorumluluk” algısını şekillendirir. Türkçe ve Japonca gibi bazı diller, cümlenin akışından anlaşıldığı sürece açık zamir kullanımını zorunlu kılmaz; “Geliyorum” dememiz yeterlidir. İngilizce gibi dillerde ise özne kullanımı (“I am coming”) zorunludur. Psikolojik araştırmalar, “ben” kelimesinin sürekli tekrar edilmesinin kişinin zihninde kendisi ile ötekiler arasındaki sınırı devamlı olarak diri tuttuğunu, bu yüzden zamir kullanımını zorunlu kılan dillerin bireyci; zamir düşürmeye izin veren dillerin ise grup uyumuna dayalı kolektivist kültürlerle eşleştiğini gösterir. Hatta İngilizcedeki “It is raining” (Yağmur yağıyor) cümlesindeki hiçbir gerçekliği olmayan “sözde özne” kullanımı bile zihni sürekli sahte de olsa bir “özne” aramaya koşullandırırken; Türkçe eylemin veya durumun kendisine odaklanmayı mümkün kılar.

5. Renk ve Estetik Algısı
Diller zaman gibi soyut alanların ötesinde görsel algımız üzerinde de rol oynar. Bunun için Rusça ve İngilizce konuşanların mavi tonlarını ayırt edebilme yeteneklerini karşılaştırabiliriz. Rusçada, İngilizce konuşanların “mavi” olarak adlandırdığı tonların tamamını kapsayan tek bir sözcük bulunmamaktadır. Bu da Rusça konuşanların açık ve koyu mavi renkler arasında bir ayrım yapmalarını zorunlu kılar. Veriler bize Rusça konuşanların, mavi tonlarını aynı isimle adlandıran dilleri konuşanlardan çok daha hızlı ve doğru ayırdığını gösterir. Dilin zihnimize olan etkisi, sanat alanında da kendini gösterir. Gramerinde nesnelere ve kavramlara cinsiyet atayan dillerde, kelimelerin bu rastgele gibi görünen dilbilgisel yapısı insanların dünyaya dair tüm somut ve soyut algılarını şekillendirir. Örneğin; “köprü” kelimesi Almancada dişil (die Brücke), İspanyolcada ise erildir (el puente). Bir çalışmada Almanlar bir köprüyü tarif ederken “zarif, güzel ve narin” gibi sözcükleri seçerken; İspanyollar aynı köprü için “güçlü, tehlikeli ve büyük” sıfatlarını kullanmıştır. İşin daha da büyüleyici yanı, bu etkinin sanatçıların ürettiği sanat eserlerine uzanmasıdır: Sanat tarihindeki ölüm, günah veya zaman gibi soyut kavramların kişileştirildiği tablolara bakıldığında, sanatçıların bu figürleri %85 oranında anadillerindeki kelimenin cinsiyetine göre kadın veya erkek olarak resmettiği görülür. Alman bir ressam ölümü eril bir figür olarak zihninde canlandırırken, Rus bir ressamın tuvale kadın silüetiyle aktarması; dilin sadece ne söylediğimizi değil, hayal gücümüzü ve estetik algımızı bile nasıl yönettiğinin somut bir kanıtıdır.

Sonuç

Sonuç olarak; yaşantımız ve kültürümüz dilimizi nasıl şekillendiriyorsa, dil de zihnimizi aynı şekilde inşa eder. Bilişsel dilbilim ve Sapir-Whorf hipotezi, dünyaya baktığımız pencereyi anadilimizin belirlediğini açıkça gösterir. Buradan anlıyoruz ki sözün gücü; sadece dışarı aktarılandan ibaret değil, zihnimizin içinde oluşturduklarında saklı.

Kaynakça

• Kaynakça
• Boroditsky, L. (2011, 1 Şubat). How language shapes thought. Scientific American. https://www.scientificamerican.com/article/how-language-shapes-thought/ 
• Boroditsky, L. (2011). How does our language shape the way we think? Edge.org. (M. B. Dinçaslan, Çev., 2017). Dilimiz düşünce tarzımızı nasıl şekillendiriyor? mbdincaslan.com. https://mbdincaslan.com/index.php/ceviriler/item/553-dilvedusunce  Boroditsky, L. (t.y.). Dil düşünme şeklimizi nasıl şekillendirir. Institutional Repository Libraries – UMSL. https://irl.umsl.edu/oer/13/ 
• Dinçaslan, M. B. (2016, 27 Ekim). Konuşarak hafızamızı değiştirmek mümkün mü? Karar Gazetesi. https://www.karar.com/m-bahadirhan-dincaslan-yazdi-konusarak-hafizamizi-degistirmek-mumkun-mu-424821  EBSCO Research Starters. (t.y.). Linguistic relativity (Sapir-Whorf hypothesis). EBSCO Information Services. https://www.ebsco.com/research-starters/language-and-linguistics/linguistic-relativity-sapir-whorf-hypothesis 
• McLeod, S. (2023). Sapir-Whorf Hypothesis: Definition and Examples. Simply Psychology. https://www.simplypsychology.org/sapir-whorf-hypothesis.html