Korku, hayatımızın doğal bir parçası. Hepimiz zaman zaman korkarız. Karanlık bir yerde yürürken, ani bir ses duyduğumuzda ya da tehlikeli bir durumla karşılaştığımızda korkmak oldukça normaldir.
Korku aslında bizi koruyan bir duygudur. Tehlikeyi fark etmemizi ve kendimizi korumamızı sağlar. Ancak bazen korku, ortada ciddi bir tehlike olmadığı halde çok yoğun yaşanabilir.
Bazı insanlar örümcek gördüğünde, bazıları asansöre bindiğinde, bazıları ise uçak yolculuğu yapacağını düşündüğünde büyük bir kaygı yaşayabilir. Kişi korkusunun fazla olduğunu bilse bile bu korkuyu kontrol etmekte zorlanabilir.Bu noktada fobilerden söz etmeye başlarız. Haydi bahsedelim : Korku ne zaman fobi olur?
Her korkuyu fobi olarak değerlendirmek doğru değildir.Örneğin yüksek bir binanın kenarında durduğumuzda tedirgin olmak oldukça anlaşılabilir bir durumdur. Saldırgan bir köpekle karşılaştığımızda korkmamız da normaldir. Çünkü ortada gerçek bir tehdit vardır.
Fobide ise korku genellikle durumun oluşturduğu gerçek tehlikeye göre çok daha yoğundur. Kişi çoğu zaman bunun farkındadır. “Bunun aslında tehlikeli olmadığını biliyorum ama çok korkuyorum” diyebilir.
Üstelik korku sadece korkulan şeyle karşılaşıldığında ortaya çıkmaz. Bazen onu düşünmek bile yeterlidir. Örneğin uçak fobisi olan bir kişi için sorun yalnızca uçağa binmek değildir.
Seyahat planı yapmak, bilet almak veya yaklaşan uçuşu düşünmek bile kaygıya neden olabilir. Vücudumuz da korkar Fobi yaşandığında sadece zihnimiz değil, bedenimiz de tepki verir.Kalp daha hızlı atabilir, eller terleyebilir, kişi titreyebilir veya nefes almakta zorlanabilir. Baş dönmesi, mide bulantısı ve göğüste sıkışma da görülebilir.Bazı kişilerde korku o kadar yoğun olur ki panik yaşayabilirler.
Bu nedenle dışarıdan bakıldığında küçük görünen bir durum, fobisi olan kişi için oldukça zorlayıcı olabilir. Burada önemli bir nokta var: Kişi korkusunun mantıksız olduğunu bilse bile korkmaya devam edebilir. Bu yüzden “Korkacak bir şey yok” demek çoğu zaman çözüm değildir.
Çünkü kişi bunu zaten biliyor olabilir. Bilmek ile hissetmek her zaman aynı şey değildir. Peki fobilerimiz neden ortaya çıkar?
Fobilerin tek bir nedeni yoktur.Bazı fobiler yaşanan kötü bir deneyimden sonra başlayabilir. Örneğin çocukken bir köpek tarafından korkutulan biri, yıllar sonra bile köpek gördüğünde yoğun bir korku yaşayabilir.Fakat her fobinin arkasında böyle bir olay bulunmaz.Bazen korkular çevremizden de öğrenilebilir. Özellikle çocuklar, anne babalarının ve yakınlarının tepkilerini gözlemleyerek bazı durumları tehlikeli olarak algılayabilir.Örneğin annesinin her böcek gördüğünde korktuğunu gören bir çocuk, zamanla böceklerden korkmayı öğrenebilir.
Bunun dışında kişinin genel kaygı düzeyi, genetik özellikleri, geçmiş deneyimleri ve içinde bulunduğu çevre de etkili olabilir.Yani “Fobim neden var?” sorusunun her zaman tek bir cevabı yoktur. Kaçınmak kısa süreli rahatlatır..Fobilerde en sık görülen davranışlardan biri kaçınmadır. Asansörden korkan kişi merdiven kullanır.
Uçaktan korkan kişi uçak yolculuğu yapmaz. Köpeklerden korkan kişi köpeklerin bulunduğu yerlere gitmez.Bunları yaptığında kişi gerçekten rahatlar. Fakat sorun da burada başlar.Çünkü beyin, korkulan durumdan kaçtıktan sonra yaşanan rahatlamayı öğrenir.
“Kaçtım ve rahatladım” düşüncesi, korkulan şeyin gerçekten tehlikeli olduğu inancını güçlendirebilir. Böylece kişi bir sonraki seferde daha fazla kaçınmaya başlayabilir.Örneğin başlangıçta sadece asansöre binmeyen biri, zamanla yüksek binalara gitmekten de kaçınabilir. Uçmaktan korkan biri önce uçak kullanmaz, daha sonra uzun mesafeli seyahatlerden de uzak durabilir.
Bu nedenle fobilerde kaçınma davranışı zamanla kişinin hayatını oldukça fazla sınırlayabilir. Fobiler tedavi edilebilir.Fobi yaşayan kişilerin önemli bir kısmı bu durumla yıllarca yaşayabiliyor. Bunun nedenlerinden biri de fobilerin bazen “Ben zaten böyleyim” düşüncesiyle kabul edilmesi.
Oysa fobiler tedavi edilebilir. Özellikle bilişsel davranışçı terapi, fobilerin tedavisinde kullanılan etkili yaklaşımlardan biridir. Tedavide kişinin korktuğu durumla güvenli ve kontrollü bir şekilde karşılaşması üzerinde durulabilir.
Burada amaç kişiyi bir anda korktuğu şeyin karşısına çıkarmak değildir.Örneğin köpeklerden çok korkan bir kişinin tedavisine doğrudan bir köpeğe dokunarak başlanması gerekmez. Önce köpek hakkında konuşmak, fotoğraflara bakmak veya videolar izlemek gibi daha kolay adımlar kullanılabilir. Daha sonra kişi kendini hazır hissettikçe süreç ilerleyebilir.
Amaç korkuyu tamamen ortadan kaldırmak değil, kişinin korkuya rağmen hayatına devam edebilmesini sağlamaktır. Madem durum böyle fobisi olan birine nasıl yaklaşmalıyız? Fobisi olan bir kişiye yaklaşırken en önemli şeylerden biri, korkusunu küçümsememektir.
“Bunda korkacak ne var?” “Abartıyorsun.” “Ben olsam hiç korkmam.” gibi cümleler kişiye yardımcı olmayabilir. Çünkü herkes aynı şeylerden korkmaz ve aynı yoğunlukta tepki vermez. Bunun yerine kişinin yaşadığı duyguyu anlamaya çalışmak daha faydalıdır.
“Bunun senin için zor olduğunu görüyorum” demek bile daha destekleyici bir yaklaşım olabilir. Ayrıca kişiyi korktuğu şeyle zorla karşılaştırmak da doğru değildir. Fobiyle baş etmek, kişinin kendi hızında ve mümkünse profesyonel destekle ilerlemesi gereken bir süreçtir.
Ne zaman destek almak gerekir? Her korku profesyonel yardım gerektirmez. Ancak korku kişinin günlük hayatını etkilemeye başladığında durum biraz farklıdır.Kişi korkusu nedeniyle işe veya okula gitmekte zorlanıyorsa, sosyal hayatından uzaklaşıyorsa, seyahatlerini sürekli erteliyorsa veya gerekli bir sağlık kontrolünü yaptırmaktan kaçınıyorsa destek almak faydalı olabilir.
Burada önemli olan korkunun ne olduğu kadar, kişinin hayatını ne kadar etkilediğidir. Bazen kişi yıllarca korkusunu hayatından çıkararak yaşamaya çalışabilir. Fakat sürekli kaçınmak, zamanla yaşam alanının küçülmesine neden olabilir.Korkunun hayatımızı yönetmesine izin vermemek.
Korkmak kötü bir şey değil. Hatta korku, bizi koruyan önemli bir duygudur. Ancak korku hayatımızdaki seçimleri belirlemeye başladığında durup düşünmek gerekir.Bir yere gitmemek, bir şey yapmamak veya sürekli kaçınmak kısa vadede rahatlatıcı olabilir.
Fakat uzun vadede kişinin hayatını daha da kısıtlayabilir.Fobilerle çalışmanın amacı “Artık hiçbir şeyden korkmayacağım” demek değildir. Çünkü korku hayatın bir parçasıdır.Asıl amaç, korktuğumuz halde hayatımıza devam edebilmektir. Belki bir asansöre binmek, belki bir uçağa adım atmak, belki de yıllardır uzak durduğumuz bir hayvanın yanından geçmek…Başka biri için oldukça sıradan görünen bu adımlar, fobisi olan biri için büyük bir değişimin başlangıcı olabilir.Çünkü bazen iyileşmek, korkunun tamamen ortadan kalkması değil; korkuya rağmen kendi hayatımızı yaşamaya yeniden başlayabilmektir.
