Hepimiz hayatımızın belirli dönemlerinde ulaşmak istediğimiz hedefler belirleriz. Daha sağlıklı olmak, başarılı bir kariyer inşa etmek, mutlu ilişkiler kurmak ya da kişisel gelişimimize yatırım yapmak bu hedeflerden bazılarıdır. Ancak bazen ilginç bir durum ortaya çıkar: Kişi aslında istediği şey için çaba göstermesine rağmen, farkında olmadan kendi önüne engeller koymaya başlar. Sınava hazırlanırken sürekli ertelemek, önemli bir fırsatın tam eşiğinde geri çekilmek, sağlıklı bir ilişki kurduğunda uzaklaşmak ya da başarılı olabileceği bir alanda kendini yetersiz hissetmek bu durumun örnekleri arasında yer alır. Psikolojide bu örüntü sıklıkla “kendini sabote etme” olarak adlandırılır.
Kendini sabote etme, bireyin bilinçli olarak istemediği halde kendi hedeflerine ulaşmasını zorlaştıran düşünce, duygu ve davranış örüntülerini sürdürmesi anlamına gelir. Dışarıdan bakıldığında mantıksız görünebilir. Çünkü kişi aslında başarılı olmak, mutlu olmak ya da gelişmek istemektedir. Buna rağmen davranışları onu tam tersi bir sonuca götürebilir. Bu nedenle kendini sabote etme davranışını yalnızca irade eksikliği ya da motivasyon düşüklüğüyle açıklamak yeterli değildir.
Kendini Sabote Etme Nasıl Ortaya Çıkar?
Kendini sabote etme davranışları birçok farklı şekilde ortaya çıkabilir. Sürekli erteleme alışkanlığı, mükemmeliyetçilik, aşırı öz eleştiri, başarısız olma korkusu, ilişkilerde geri çekilme ya da kişinin kendi ihtiyaçlarını sürekli ikinci plana atması bunlardan bazılarıdır. Örneğin bir kişi uzun zamandır istediği bir iş görüşmesine çağrılmış olabilir. Ancak görüşme yaklaştıkça hazırlık yapmak yerine zamanını başka şeylerle geçirir, randevuyu unutabilir ya da görüşmeye geç kalabilir. Sonrasında ise başarısızlığını yeterince hazırlanmamış olmasına bağlayabilir. Böylece olası bir reddedilmenin yaratacağı duygusal yükle yüzleşmek zorunda kalmaz.
Benzer şekilde bazı insanlar sağlıklı ve güvenli ilişkiler kurduklarında yoğun bir huzursuzluk yaşayabilir. Yakınlık arttıkça karşı tarafı eleştirmeye, uzaklaşmaya ya da ilişkiyi bitirmeye yönelebilirler. Dışarıdan bakıldığında ilişkiyi istemiyormuş gibi görünseler de çoğu zaman altında yatan şey yakınlığın yarattığı kaygıdır. Kendini sabote etme davranışları erken dönem ilişki örüntüleriyle ilişkili olabilir (Bowlby, 1988).
Başarısızlıktan mı, Başarıdan mı Korkuyoruz?
Kendini sabote etme davranışları çoğu zaman başarısızlık korkusuyla ilişkilendirilir. Gerçekten de bazı bireyler hata yapmaktan, eleştirilmekten ya da yetersiz görünmekten yoğun şekilde korkabilir. Bu nedenle hiç denememek, başarısız olma ihtimalini yaşamaktan daha güvenli hissedilebilir. Ancak ilginç bir şekilde bazı durumlarda sorun başarısızlık değil, başarı korkusudur. Başarı kişinin hayatında yeni sorumluluklar, beklentiler ve değişimler yaratabilir. Terfi almak daha fazla sorumluluk üstlenmek anlamına gelebilir. Sağlıklı bir ilişki kurmak duygusal yakınlık gerektirebilir. Kişi bilinçli olarak başarıyı istese de bilinçdışı düzeyde bu değişimlerden korkabilir.
Bu nedenle bazı bireyler tam hedeflerine yaklaşmışken geri çekilirler. Çünkü mevcut durum ne kadar rahatsız edici olursa olsun, tanıdık olduğu için daha güvenli hissedilebilir. İçselleştirilmiş eleştirel sesler kişinin kendisini geri çekmesine neden olabilir (McWilliams, 2011).
Çocukluk Deneyimlerinin Rolü
Psikodinamik yaklaşıma göre kendini sabote etme davranışlarının kökenleri çoğu zaman erken dönem yaşantılara uzanır. Çocuklukta sürekli eleştirilen, başarıları küçümsenen ya da koşullu sevgi gören bireyler zamanla belirli inançlar geliştirebilirler. Bireyin yaşamı boyunca geliştirdiği temel inançlar davranışlarını şekillendirir (Beck, 1976). Bu tür inançlar yetişkinlikte de etkisini sürdürebilir. Kişi bilinçli olarak başarılı olmak istese bile, iç dünyasında taşıdığı bu şemalar nedeniyle kendisini geri çekebilir.
Özellikle yoğun öz eleştiri eğilimi olan bireylerde kendini sabote etme davranışları daha sık görülebilir. Kişinin iç dünyasında sürekli yargılayan ve eleştiren bir ses bulunabilir. Bu ses, yeni bir adım atmadan önce onu durdurabilir ya da attığı her adımı değersizleştirebilir. Erken dönem uyumsuz şemalar kişinin başarı ve ilişki alanlarında kendini sabote etmesine yol açabilir (Young ve ark., 2003).
Kendini Sabote Etmek Bir Korunma Yolu Olabilir mi?
İlk bakışta paradoksal görünse de kendini sabote etme davranışları bazen psikolojik bir korunma işlevi taşır. İnsan zihni acı verici deneyimlerden kaçınmaya çalışır. Eğer kişi başarısızlık, reddedilme, utanç ya da hayal kırıklığı yaşamaktan korkuyorsa, bilinçdışı düzeyde kendisini korumaya çalışabilir. Örneğin sınava hiç çalışmayan bir öğrenci başarısız olduğunda, bunu zekâsına değil hazırlık eksikliğine bağlayabilir. Böylece benlik saygısını korumaya çalışır. Benzer şekilde ilişkilere yatırım yapmayan biri terk edilme riskini azaltmış gibi hissedebilir.
Kısa vadede koruyucu görünen bu stratejiler, uzun vadede kişinin gelişimini ve yaşam doyumunu önemli ölçüde sınırlar.
Bu Döngü Nasıl Kırılabilir?
Kendini sabote etme davranışlarını değiştirebilmenin ilk adımı, bu örüntüleri fark etmektir. Pek çok kişi aynı davranışları tekrar ettiğini görse de bunların altında yatan nedenleri anlamakta zorlanır. Bu nedenle yalnızca davranışı değiştirmeye çalışmak bazen yeterli olmayabilir. Kişinin kendisine şu soruları sorması faydalı olabilir:
- Hedefime yaklaşırken ne hissediyorum?
- Başarırsam hayatımda ne değişecek?
- En çok hangi sonuçtan korkuyorum?
- Kendim hakkında tekrar eden hangi inançlara sahibim?
Bu soruların cevapları, davranışların altında yatan psikolojik süreçleri anlamaya yardımcı olabilir. Psikoterapi de bu noktada önemli bir rol oynar. Terapi sürecinde birey yalnızca davranışlarını değil, bu davranışları sürdüren duyguları, inançları ve ilişki örüntülerini de keşfetme fırsatı bulur. Böylece kendini sabote etme davranışlarının altında yatan dinamikler daha görünür hale gelir.
Sonuç
Kendini sabote etme, kişinin bilinçli hedefleri ile bilinçdışı korkuları arasındaki çatışmanın bir yansıması olabilir. Bu davranışlar çoğu zaman tembellik ya da isteksizlikten değil; reddedilme, başarısızlık, değişim ya da yakınlık korkusundan beslenir. İnsan zihni bazen gelişmek istediği alanlarda bile kendisini korumaya çalışabilir. Ancak gerçek değişim, bu örüntüleri fark etmek ve onların altında yatan duyguları anlayabilmekle başlar. Çünkü kişi çoğu zaman kendi karşısındaki en büyük engel değil, aynı zamanda en önemli değişim kaynağıdır.
