Aklınızdan geçen düşüncelerin sizi şaşırttığı zamanlar oldu mu? “Bu nasıl aklımdan geçer?” sorusunu size sordurtan, hatta kendinizi yaparken hayal ettiğinizde sizi utandıracak kadar rahatsız edici düşünceleriniz oldu mu? Başkası yapsa ayıplayacağınız bir şeyi, sizin yaptığınız gözünüzün önüne geliyor ve kendinize “Ben bunu yapacak biri değilim, o halde bana ait olmayan bu düşünce neden zihnimi meşgul ediyor?” diyerek kendinizle hunharca bir münakaşa içine mi giriyorsunuz? Hayat boyu birçok kez yaşadığınız bu durumu, yeryüzündeki her bireyin deneyimlediğini ve bunun insan olmanın en biricik yanı olduğunu öğrenerek “Oh” demek istiyorsanız, bir sonraki paragrafa hoş geldiniz.
Bu yazının amacı, insanın hayat boyu mücadele ettiği düşüncelerinin ve sonu gelmeyen hayat amacı arayışının sebeplerini, psikoloji ve tasavvuf perspektifleri üzerinden açıklamaktır. Bunun için Vefa Sultan dizisindeki “Mustafa” karakteri, öncelikle Jung’un analitik psikolojisi üzerinden, sonrasında da tasavvuf üzerinden analiz edilecektir.
Analitik Psikoloji
Carl Gustav Jung, insanın aklıselim yönünün yanı sıra kendisinin tam anlamıyla farkında olmadığı gizemli ve karanlık bir yönünün de bulunduğunu beyan eder. Bireyin mantık çerçevesinde hareket etmesi ve toplumsal normlara uygun davranması, onun bilinçli davranış örüntülerini oluştururken, bilinçdışında yer alan bastırılmış korku, öfke ve arzular ise kişinin karanlık tarafını meydana getirir. İnsanların toplum içinde gösterdiği davranışlar, çoğu zaman bilincin oluşturduğu sosyal maskelerdir ve Jung buna “Persona” adını verir (Jung, 1966).
Bu durum şu şekilde örneklendirilebilir: Bir psikolog, danışanının yanında duygularını maskeleyerek -örneğin eşi tarafından aldatılmış bir danışanına profesyonel sınırlar içinde empatiyle yaklaşırken- personasıyla hareket etmektedir. Ancak aynı psikolog, kendi özel yaşamında eşi tarafından aldatılmış, gururu incinmiş, öfke, acı ve yoğun kırgınlık yaşayan biri de olabilir. İş yerinde, danışanının yaşadığı ıstırabı değerlendirirken profesyonel sorumluluk çerçevesinde hareket edip olası zarar verme düşüncelerini sorgulaması ve gerekli durumlarda ilgili mercileri bilgilendirmesi, onun bilinçli yönünü -personasını- yansıtır. Buna karşın evine döndüğünde kendi eşi ya da onu tercih ettiği kişiye yönelik zarar verme düşüncelerinin ortaya çıkması, onun karanlık, gizemli yönü ile ilişkilendirilebilir. Jung, bunu “Gölge (shadow)” olarak tanımlar.
Analitik Psikoloji Perspektifinden Mustafa
Jung’un persona ve gölge (shadow) kavramları, bireyin toplum içindeki kimliği ile gölge olarak atfedilen bastırılmış karanlık yönleri arasındaki çatışmayı analiz etme konusunda önemli bir rol oynamaktadır. Vefa Sultan dizisindeki Mustafa karakterinin dönüşümü, analitik psikoloji kapsamında değerlendirilebilir (Toklu, 2025-2026). Dizi, İstanbul’un fethi sonrası dönemde yaşamış, halk arasında Vefa Sultan olarak bilinen -asıl adı Muslihuddin Mustafa olan- bir alimin hayatını ve insanlara rehberlik edişini konu alır.
Dizinin ilk bölümlerinde, Vefa Sultan’ın şeyh olmadan önceki hayatı ve mesleki yaşamındaki hırsları merkeze alınır. Sultaniye Medresesi’ne baş müderris olarak atanan Mustafa, kendini -sonraki yaşamını ilim, irfan sahibi bir alim olarak geçireceğinden habersiz- medresede yaptığı çalışmalara adamıştır. İlk bölümde, baş müderris olduğu vakit yaptığı konuşma, toplum tarafından kabul görmek için takındığımız Jung’un persona kavramı için iyi bir örnek oluşturmaktadır. Mustafa, “Üzerinde uzun bir vakit çalıştığım Güneş tutulması hesaplamaları yarını işaret eder. Yarın Güneş tutulduğunda ilmimin büyüklüğü ve kudreti ortaya çıkacak.” der. Bu sözlerinde özellikle, Mustafa’nın kendisine atfettiği “büyüklük” ve “kudret” sözcükleri dikkat çekicidir. Sahip olduğu unvanla toplum içinde bir saygınlık kazandığının farkındadır; fakat bu saygınlığını beslemek için mütevaziliği değil, kibri tercih etmiştir. Bu kibir, Mustafa’nın toplum içindeki ve meslektaşları arasındaki saygınlığını, gücünü baki kılmak amacıyla oluşturduğu sosyal maskesini (persona) yani dış dünyaya yansıttığı kimliğini temsil etmektedir. Fakat baskınlık kurmaya çalıştığı bu üslubun arkasında gizlediği zayıflık hissinin olma ihtimali, karakterin “gölge” yönünü oluşturmaktadır.
Nitekim, Mustafa’nın Güneş tutulması için net bir tarih vermesinin ardından, bir İslam alimi olan Şeyh Kutsi, Güneş tutulmasının gün içinde olacağını belirtir ve belirttiği gibi de olur. Bu durum, Mustafa’nın kendinden emin duruşunun zedelenerek, personasının ardındaki gölge yanının ortaya çıkmasına neden olur. Çünkü kullandığı yöntemi eleştirdiği şeyhin söylemini, altı boş bir lakırdı olarak görürken, kendisinin yıllarını verdiği çalışmaların meyvesini alacağını düşünmekteydi. Ancak ona güç vaat ettiğine inandığı çalışmalarının, onu yanıltması akabinde Mustafa derin bir çöküş yaşar ve baş müderrislik kaftanını bir daha giymemek üzere çıkararak, Şeyh Kutsi’nin rehberliğinde tasavvuf ve ilim yolculuğuna çıkar.
Tasavvuf Perspektifinden Mustafa
Tasavvuf, yalnızca dışsal ibadetlerle değil, bireyin içsel dünyasını arındırarak İslama ve yaratıcısına olan muhabbettinin artmasını amaçlayan manevi bir arınma olarak nitelendirilebilir. Burada, içsel arınmanın manası, nefsi terbiye etmektir (Chittick, 1989). Nefis, insanın kibirli ve dünyevi arzularını simgeler. Özetle nefis, insana “Ben bunu yapacak biri değilim, o halde bana ait olmayan bu düşünce neden zihnimi meşgul ediyor?” sorusunu sordurtan düşüncenin kaynağıdır. Nefis terbiyesi ise kişinin; karanlık, istemediği yönüyle yüzleşerek onu kontrol etmeye çalışması durumu olarak tanımlanabilir. Dizide Mustafa’nın, Şeyh Kutsi’nin rehberliğinde çilehaneye gitmesi ve o karanlık odada geçirdiği süreçteki iç çatışmaları, insanın nefsini terbiye etme sürecini anlamlandırmak için makul bir örnek teşkil etmektedir. Mustafa’nın kaldığı çilehane, dış dünya ile olan bağlantının yok denecek kadar az olduğu -dış uyaranlardan arındırılmış- karanlık ve sade bir odadır. Mustafa’nın çilehanede, nefsiyle olan hesaplaşmasında arzuları ve manevi idrak merkezi olan kalbi arasındaki mücadele, onun bir rüyası üzerinden işlenmiştir. Sevdiği kızın başkasıyla evlendirildiğini görmesi akabinde sinirlenmesi, kendisi yerine başkasının baş müderris olmasına öfkelenmesi ve o kişiyi merdivenden iterek ölümüne sebep olması, dünyevi hırs ve kibrini simgeler. Bunların kaynağı nefistir. Toplum içinde kabul görmek için kendine uygun gördüğü baş müderrislik makamına olan dünyevi hırsı ve kibri, Jung’un personası ile kibrini besleyen nefsi ise gölge kavramıyla ilişkilendirilebilir. Rüyasının sonunda askerler tarafından yakalanması ve yerde sürünerek ağlaması, Şeyh Kutsi’nin ayağına kapanarak ondan yardım istemesi, Mustafa’nın nefsinin denetiminden çıkmaya razı olduğunu göstermektedir. Tasavvufi açıdan değerlendirildiğinde, Mustafa acziyetinin farkına vararak kendi sınırlarını kabul etmiş ve tevazuya (kibirden arınma) yönelerek ilahi iradeye teslim olmuştur.
Sonuç
Dizinin, senaryosu ve oyunculuklarıyla seyir zevki veren; izletirken düşündüren, düşündürtürken sorgulatan, sorgulatırken de kendilik farkındalığını artıran kaliteli bir yapım olduğu aşikardır. Dizi, Jung’un persona ve gölge kavramlarının Mustafa üzerindeki tezahürünü incelemek ve tasavvufu somutça anlamak adına zengin bir içerik sunmaktadır. Nitekim Mustafa’nın Şeyh olma sürecindeki dönüşümü, seyirciyi adeta kendi içsel yolculuğuna teşvik ederek dünyevi arzularından sıyrılıp ilahi iradeye teslimiyete davet etmektedir.
Kaynakça
Chittick, W.C. (1989). The Sufi path of knowledge: Ibn al-‘Arabi’s metaphysics of imagination. State University of New York Press.
Jung, C.G. (1969). Aion: Researches into the phenomenology of the self (2nd ed., R.F.C. Hull, Trans.). Princeton University Press. (Original work published 1951)
Toklu, A. (Yönetmen). (2025-2026). Vefa Sultan [TV dizisi]. Miray Yapım; TRT 1.
