Empati, son yıllarda en sık duyduğumuz psikolojik kavramlardan biri hâline geldi. İyi bir arkadaşın, iyi bir eşin, iyi bir ebeveynin ya da iyi bir terapistin empati kurabilmesi gerektiği sıkça vurgulanıyor. Hatta sosyal medyada birçok kişi kendisini “empat” olarak tanımlıyor ya da başkalarını bu şekilde nitelendiriyor. Peki gerçekten empati nedir? Bir başkasını anlamak, onun hissettiklerini hissetmek anlamına mı gelir? Empatinin sınırları var mıdır? Ve en önemlisi, günlük hayatta “empati” dediğimiz her şey gerçekten empati midir?
Empati, çoğu zaman “kendini bir başkasının yerine koyabilmek” olarak tanımlansa da psikolojide bundan daha kapsamlı bir kavram olarak ele alınır. Araştırmalar, empatinin farklı boyutlardan oluştuğunu göstermektedir. Bunlar genel olarak bilişsel empati, duygusal empati ve somatik empati olarak sınıflandırılabilir.
Bilişsel empati, karşımızdaki kişinin bakış açısını, düşüncelerini ve davranışlarının altında yatan nedenleri anlayabilme kapasitesidir. Örneğin, yakın bir arkadaşınızın son günlerde size mesafeli davrandığını düşünelim. Bilişsel empati, bu davranışı hemen kişisel algılamak yerine, onun yoğun bir iş temposu, ailevi sorunlar ya da duygusal bir zorluk yaşıyor olabileceğini değerlendirebilmeyi içerir. Duygusal empati ise, karşımızdaki kişinin duygularına duygusal olarak eşlik edebilme becerisidir. Örneğin, bir yakınınızın yaşadığı üzücü bir olayı dinlerken sizin de duygulanmanız veya gözlerinizin dolması, duygusal empatiye örnek olarak verilebilir.
Somatik empati ise, başkasının yaşadığı fiziksel deneyime bedensel düzeyde tepki verebilmektir. Örneğin, bir film ya da dizide karakterin yaralandığı bir sahneyi izlerken irkilmek, kaslarınızın gerilmesi ya da sanki aynı acıyı siz de hissediyormuşsunuz gibi fiziksel bir tepki vermeniz somatik empatiye örnek olabilir. Ancak bu noktada önemli bir soru ortaya çıkıyor: Karşımızdaki kişinin duygusunu anlamak ya da onunla birlikte üzülmek, gerçekten her zaman empati kurduğumuz anlamına mı gelir?
İşte tam da bu noktada, yazının başındaki soruya yeniden dönüyoruz: Gerçekten empati mi? Çünkü her ne kadar insanlar sosyal varlıklar olarak birbirlerini anlamaya, hissetmeye ve ortak bir duygusal zeminde buluşmaya ihtiyaç duysalar da, hissettiğimiz her duygu ya da verdiğimiz her duygusal tepki empati olarak adlandırılamaz. Bazı durumlarda, karşımızdaki kişinin duygularını anlamaktan öte, o duyguları kendi duygumuz hâline getirebiliriz.
Oysa empati, bir başkasının duygularını anlamaya çalışırken kendi duygusal sınırlarımızı da koruyabilmeyi gerektirir.
Psikolojik sınırlar, bireyin hangi duygu ve sorumlulukların kendisine, hangilerinin ise karşısındaki kişiye ait olduğunu ayırt edebilmesini sağlar. Bu ayrım bulanıklaştığında kişi, zamanla başkalarının üzüntülerini, kaygılarını ve sorunlarını kendi yükü gibi taşımaya başlayabilir. Bir süre sonra ise yardım etme isteği yerini duygusal yorgunluğa, suçluluk duygusuna ve tükenmişliğe bırakabilir.
Bu durum, özellikle psikologlar, psikiyatristler, sosyal hizmet uzmanları, hemşireler ve diğer yardım mesleklerinde çalışan kişiler için daha görünür hâle gelebilir. Gün içerisinde birçok kişinin yaşam öyküsüne, travmasına ve acısına tanıklık etmek, sağlıklı sınırlar korunmadığında empati yorgunluğu (compassion fatigue) olarak adlandırılan bir duruma zemin hazırlayabilir. Bu nedenle yardım eden kişinin, başkalarına destek olabilmek için öncelikle kendi psikolojik kaynaklarını koruması büyük önem taşır.
Benzer bir durum günlük yaşamda da karşımıza çıkabilir. Yakınlarımızın yaşadığı her sorunu çözmekten kendimizi sorumlu hissetmek, onların üzüntüsünü kendi üzüntümüz hâline getirmek ya da “hayır” diyemediğimiz için sürekli başkalarının ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarımızın önüne koymak, çoğu zaman empati değil; psikolojik sınırların zayıfladığı bir ilişki örüntüsüne işaret edebilir.
Gerçek empati, karşımızdaki kişinin acısını sahiplenmek değil; onun deneyimine anlayışla ve saygıyla eşlik edebilmektir. Çünkü bir başkasının duygusunu anlayabilmek ile o duygunun içinde kaybolmak aynı şey değildir. Sağlıklı sınırlar, empatiyi azaltmaz; aksine onu sürdürülebilir ve destekleyici bir beceri hâline getirir.
Bazen yardım etmek ile yükü üstlenmek arasındaki çizgi fark edilmeden silikleşebilir. Oysa her birey, kendi yaşamının ve duygusal sorumluluklarının öncelikli taşıyıcısıdır. Empati, başkasının hayatını omuzlamak değil; onun yanında yürüyebilmek ve ihtiyaç duyduğu anda ona eşlik edebilmektir. Bu nedenle başkalarına gösterdiğimiz anlayış kadar, kendi sınırlarımıza ve ihtiyaçlarımıza da özen göstermeyi unutmamalıyız. Çünkü gerçek empati, yalnızca karşımızdakini görebilmek değil; kendimizi de gözden kaçırmamaktır.