Bireyin, diğerlerinden izole olması yalnızlık kavramı olarak tanımlanmaktadır. Ancak bilişsel deneyimler ve insan ilişkileri göz önüne alındığında, bireylerin yalnızlığı kalabalıklar arasında dahi deneyimleyebildiği bilinmektedir. Bu deneyimde çok fazla örtük, niteliksel ve derin bir şekilde soyutlanma şekli mevcuttur. Bu durum ise entelektüel yalnızlık olarak tanımlanmaktadır. Entelektüel yalnızlık olarak tanımlanan olgu, bireyin bilişsel kapasitesi olayları sorgulama, soyut düşünme yetisinin artmasına bağlı olarak değişen ve belirginleşen bu durum; bireyin merak düzeyine, bilişsel kapasitesine ve anlama derinliğine denk olabilecek, etkileşim kurabileceği akranları bulmakta zorluklar yaşamasıyla ortaya çıkmaktadır. Entelektüel yalnızlık, sosyal uyumsuzluktan ziyade, zihnin işleyiş şekli ve çevresel dinamikler arasındaki yapısal mesafeyi ifade etmektedir.
Entelektüel yalnızlığın temelinde, bireyin bilişsel şemaları ve içinde bulunduğu çevrenin bilgi işlem süreçleri arasında anlamlı bir uyumsuzluk yer almaktadır. İnsan beyni, varoluşunu ve bununla birlikte bulunduğu çevresini sürekli olarak anlamlandırma çabası içindedir. Ancak bilişsel karmaşıklığı diğerlerine oranla yüksek olan bireyler, olayları çok katmanlı süzgeçten geçirerek değerlendirmektedirler. Bireyler arasındaki zihinsel yetenek ve IQ farkının belirgin bir şekilde olması, bireylerin birbirleri ile fikir alışverişlerinde bulunabilecekleri iletişim alanının daralması Leta Hollingworth tarafından ifade edilmiştir. Kavramsal soyutlama yetisi, merak, bilişsel becerileri ve düşünme hızı toplum ortalamasından farklı olan ve ayrışan bireyler, günlük yaşamda yüzeysel sohbetlerde ya da rutinde olan sosyal etkileşimlerde aradıkları zihinsel uyarımı bulamamakla birlikte bu durumdan yakınmaktadırlar. Bu durum zamanla bireyde, anlaşılmama hissi, zihinsel doyumsuzluk ile beraber sosyal içe kapanmayı tetiklemektedir.
Entelektüel yalnızlığın psikolojik boyutunda ise Biliş İhtiyacı (Need for Cognition – NFC) kuramı oldukça yol göstericidir. Cacioppo ve Petty tarafından kavramsallaştırılmış olan biliş ihtiyacı, bireyin karmaşık ve bilişsel çaba gerektiren süreçlerden keyif almasını, derin düşünme ve bilgiyi işlemesini ifade etmektedir. Düşünmek, analiz yapmak yüksek bilişsel ihtiyaca sahip olan bireylerde sadece entelektüel bir tercih olmayıp aynı zamanda da temel bir psikolojik ihtiyaçtır. Yapılan araştırmalarda, yüksek NFC’ye sahip bireylerde, düşünsel anlamda derinliği olmayan, etkileşimlerin yüzeysel olduğu ortam ve/veya durumlarda bireylerin diğerlerine oranla kendilerini daha yalnız ve soyutlanmış hissettikleri anlaşılmıştır.
Nörobilimsel açıdan bakıldığında, entelektüel yalnızlığın insan beyninde somut karşılıkları olduğu görülmektedir. Bağ kurma, empatik anlayış süreçleri beyinde ayna nöronlar ve varsayılan mod ağı yani default mode network önemli rol oynamaktadır. Naomi Eisenberger ile Matthew Lieberman’in yürütmüş olduğu çalışmalarda, anlaşılma hissinin ve zihinsel frekans uyumunun beyindeki ödül merkezlerini aktive ettiği kanıtlanmıştır. Bu durumun tam tersi olarak ise düşüncelerin, zihinsel derinliğin karşılık bulamaması “bilişsel reddedilme” halinde beyinde acıyı işlemekten sorumlu olan bölge Anterior Singulat Korteks (ACC) uyarılmaktadır. Özetleyecek olursak entelektüel anlamda yalnız kalan birey zihni, bu durumu sosyal anlamda kabul görmeme, fiziksel yaralanma gibi gerçek tehdit kaynağı olarak kodlamakta, bu da bireyin sinir sisteminde düşükte olsa sürekli gerilim durumu yaratmaktadır.
Varoluşçu kuramcı Irvin Yalom, yalnızlık kavramını varoluşsal yalnızlık, kişi içi yalnızlık ve kişilerarası yalnızlık olarak üç başlıkta incelemektedir. Entelektüel yalnızlık ve varoluşsal yalnızlık kavramları birbirleriyle doğrudan kesişmektedir. İnsan canlısı, zihinsel derinliğiyle evrenin iş ve işleyişini, toplumsal normları ve doğasını ne kadar iyi ve kapsamlı olarak anlamlandırırsa, varoluşun sınırları, anlam arayışı ile de o kadar erken yüzleşir. “Ait Olma İhtiyacı” (Need to Belong) teorisinde insan canlısının evrimsel olarak bir gruba ait olma, onaylanma arzusunda olduğu Baumeister ve Leary tarafından vurgulanmaktadır. Bireyin entelektüel kapasitesinin vermiş olduğu özgün bakış açısı ve buna ek olarak derinliği arttıkça, bireyin ait olma ihtiyacını karşılayabilecek olan diğerlerini bulmak zorlaşmaktadır. Birey sosyal bir çevreye sahip olsa dahi, zihninde yalnızlığını sürdürmeye eğilimlidir.
Entelektüel yalnızlık, bireysel bir kibir ya da uyumsuzluk değildir, patolojik bir durum da değildir. Bilişsel gelişim hızı ve kapasitesi ile içinde bulunulan sosyokültürel çevre arasında olan dengesizliğin bireydeki yansımasıdır. Bu durum bireylere felsefe, sanat, bilim gibi konularda potansiyelini fark etme imkanı sunsa da insan biyopsikososyal bir canlıdır. Bu nedenle insan doğası gereği ait olabileceği ve sağlıklı bağlara ihtiyacı vardır. Bu zihinsel anlamda soyutlanma halinin birey üzerinde oluşturduğu yıpratıcı etkiyi hafifletmek niceliksel anlamda kalabalıklaşmak ile mümkün değildir. Psikolojik ve nörobiyolojik çalışmalar, anlaşılma ihtiyacının, biyolojik bir ihtiyaç gibi işlediğini göstermektedir. Entelektüel yalnızlık, aynı ve doğru frekansta olunan zihinlerle etkileşime geçildiğinde, zihinsel kapasiteyi ve kolektif biliş potansiyelini besleyen değerli bir kaynağa dönüşür.
Kaynakça
- Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The need to belong: Desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. Psychological Bulletin, 117(3), 497–529.
- Cacioppo, J. T., & Petty, R. E. (1982). The need for cognition. Journal of Personality and Social Psychology, 42(1), 116–131.
- Eisenberger, N. I. (2012). Broken hearts and broken bones: A neural perspective on the similarities between social and physical pain. Current Directions in Psychological Science, 21(1), 42–47.
- Hollingworth, L. S. (1942). Children Above 180 IQ Stanford-Binet: Origin and Development. World Book Company.
- Lieberman, M. D. (2013). Social: Why our brains are wired to connect. Crown Publishers.
- Yalom, I. D. (1980). Existential Psychotherapy. Basic Books.
