DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu) ilk 1902 yılında George Still tarafından “ahlaki kontrol eksikliği” olarak tanımlandı. 85 sene sonra, yani 1987 senesinde ilk kez ADHD (Attention-Deficit/ Hiperactivity Disorder) yani DEHB olarak DSM-III’de yer aldı.
Uzun seneler boyunca hep çocukluk dönemine ait bir bozukluk olarak görülse de 1990’da yetişkinlik döneminde de sürebileceği öne sürüldü. Bunun üzerine DSM-V’e yetişkinlere özel tanı kriterleri eklendi. Çocuklar arasında yaygın olan bu bozukluk yetişkinlik döneminde de yaygın, fakat fark edilmesi zor ve yanlış tanı oranı yüksek bir bozukluk. Çocukluk dönemindeki yaygınlık oranının yarısı kadar yetişkinlik döneminde de yaygın bir bozukluk.
DEHB Alt Tipleri
DSM-V’de DEHB için 3 alt tip bulunmaktadır. Bunlar:
-
Dikkat Eksikliğinin baskın olduğu alt tip
-
Hiperaktivitenin baskın olduğu alt tip
-
Birleşik tip
Çocukluk döneminde en sık görülen Hiperaktivitenin baskın olduğu tiptir. Yetişkinlik döneminde ise en yaygın olanı Dikkat Eksikliğinin baskın olduğu tiptir.
Dikkat Eksikliği Belirtileri
Dikkat eksikliği: dikkatsizce yanlışlar, dikkati sürdürmekte güçlük, diyalog halindeyken dinlemiyor gibi görünür, verilen yönergeleri izlememe, dağınıklık ve düzensizlik, zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınma, eşya kaybetme, unutkanlık, zaman yönetimi zorlukları, görevleri tamamlayamama.
Aşırı Hareketlilik ve Dürtüsellik Belirtileri
Aşırı hareketlilik ve dürtüsellik: ortam fark etmeksizin oturduğu yerde kıpırdama, ortalıkta koşturma, aşırı konuşma, soru tamamlanmadan cevap verme, sıra bekleyememe, söz kesme, ani kararlar, ilişki problemleri, odaklanma zorlukları, içsel gerilim.
Yetişkinlerde DEHB’de Dikkat Sorunları
Yetişkinlerde görülen DEHB de daha çok dikkat dağınıklığı ile ilgilidir. DEHB yüzünden zarar gören genellikle 4 dikkat türü var: seçici dikkat, bölünmüş dikkat, sürdürülen dikkat ve dikkati kaydırma becerisi.
-
Seçici Dikkat belirli bir göreve odaklanma becerisidir. DEHB’li bireylerin seçici dikkati zayıftır ve bununla alakalı olarak ayrıntıları fark edemez, üstünkörü iş yapar, kitap okurken veya form doldururken hatalar yapar, anketlerde soruları atlar.
-
Bölünmüş Dikkat iki işi aynı anda yapma becerisidir. Bununla alakalı olarak bireyler sesli ortamda konuşmaya odaklanamaz, çok basit iki işi aynı anda yürütmede zorlanır.
-
Sürdürülen Dikkat bir göreve uzun süre odaklanabilme becerisidir. Bununla alakalı olarak genellikle DEHB’li bireyler konuşma esnasında veya kitap okurken kopabilir, bir görevle uğraşırken bir anda kendi dünyasına dalabilir.
-
Dikkati Kaydırma Becerisi bir göreve odaklanmışken hızlı bir şekilde dikkatini başka göreve yönlendirebilme becerisidir. Örneğin, ders çalışırken aniden sorulan soruyu duyma ve cevaplayabilme hızı. Bu konuda DEHB’li bireyler için iki şekilde zorluk yaşanabilir:
-
Çok kolay kaydırma
-
Kaydıramama
-
Çok kolay atlamada birey sürekli bir şekilde bir işten diğerine atlar. Kaydıramamada ise odaklanılan ilk görevden başka işe geçememedir.
Görev Tamamlama Zorlukları
Genel olarak DEHB’li bireyler için aynı anda birkaç görevi yapmak zordur. Bunun birkaç nedeni vardır. Bunlardan biri dikkatin sürdürülmesinde zorlanmadır, bir diğeri ise görevlerden vazgeçme eğilimidir.
Hedefe ulaşamadığı için ve pozitif bir pekiştirmesi olmadığı için görevleri ya yarıda bırakırlar ya da hiç başlayamazlar. Bir de görevin uzunluğu da büyük bir rol oynuyor tamamlanmasında. Eğer çok uzun bir görev ise görev son ana bırakılır veya sürekli ertelenir. Görev çok kolay ise ama yapılması birkaç aşamadan oluşuyorsa yine ya son ana bırakılır ya da sürekli başlanılıp ertelenir.
Ama eğer görev birey için eğlenceli, dikkat çekici ise veya hızlıca geri dönüş alınabilecek bir iş ise DEHB’li birey o görevi tamamlama eğilimindedir. Genel özetleyecek olursak bir görevin asıl tamamlanma nedeni motivasyondur.
Başa Çıkma Stratejileri
Peki nasıl hafifletilir bu sorunlar? Bu durumlarla başa çıkmanın 2 tür yolu vardır: Dışsal başa çıkma stratejileri ve içsel başa çıkma stratejileri.
Dışsal Başa Çıkma Stratejileri
Dışsal başa çıkma stratejileri dikkati dağıtan kaynağa göre değişiklik gösterir.
-
Örneğin ses yüzünden dikkat dağılıyorsa, kulaklıkla o ses bastırılabilinir.
-
Müzik dinlemek isterseniz bir görevi yaparken, sözsüz müzikleri tercih edin, genellikle öğrenciler için tasarlanmış kafelerde müzikler buna uygun olur.
-
Telefonunuzun sesine çok takılıyorsanız, çalışırken mutlaka sessize almaya çalışın.
-
Dikkatiniz görsel uyaranlar yüzünden dağılıyorsa eğer masanızı minimalist bir şekilde kullanmaya çalışın. Çalışma masanızın önünde pencerenin olmamasına dikkat edin.
-
Görevi daha eğlenceli hale getirmek için dikkat çekici renkleri kullanabilirsiniz. Örneğin sınav için kitaptaki bir bölümü öğrenmeniz gerekiyor, bunu kolaylaştırmak için önemli bilgilerin altını renkli dikkat çekici kalemlerle çizin.
-
Bunun dışında masanıza “odaklan” veya “çalışman lazım” gibi kağıtlar da yapıştırabilirsiniz.
İçsel Başa Çıkma Stratejileri
İçsel başa çıkma stratejileri birkaç şekli vardır.
-
İlki öğrenme teorisi üzerine kurulu: “Görevi tamamla ve ödülü kazan” yöntemi. Bu ödüller çok basit olabilir. Mesela kitabın 5 sayfasını bitirdikten sonra yemek molası gibi. Görevi küçük parçalara bölerek görevin tamamlanmasını sağlayabilirsiniz. Her küçük hedef tamamlandığında birey küçük bir ödül kazanır ve dolayısıyla ilerlemek için bir motivasyonu olur ve pekişir.
-
İkinci yöntem “rekabet”. Kendi kendinizle rekabet için bir saha oluşturun. Örneğin, “Bu görevi 30 dakikada bitirebilir misin?”. Daha önce de belirttiğim gibi DEHB’li bireyler için kazanmak ve motivasyon önemli. Her iki mekanizma da aslında kazançla ve motivasyon ile ilgilidir.
-
Üçüncü yöntem “yeni görev”. Bir görev DEHB’li birey için ne kadar yeni ve alışılagelmiş değilse o kadar dikkat çekicidir.
Organizasyon ve Zaman Yönetimi
Bu yöntemler dışında DEHB’li bireyler ne kadar organize olmaya çalışırlarsa o kadar çok dikkat dağınıklığı işlevlerini az etkileyecektir. Organize olabilmek için, günlük yazabilirsiniz, haftalık planlama yapabilirsiniz.
DEHB’li bireyler zamanın nasıl geçtiğini fark etmeyebilir. Kol saati veya telefonda her görev için kuracağınız alarmlar bu konuda size oldukça yardımcı olacaktır.
Hafıza Güçlendirme Yöntemleri
Peki ya hafızayı güçlendirmek için neler yapılabilir?
-
Sürekli tekrar. Bilginin kısa süreli bellekten uzun süreli belleğe geçmesinin tek yolu tekrardır. Yani bir bilgiyi akılda tutmak istiyorsanız, onu kendinize sürekli hatırlatın ve tekrarlayın.
-
İnsanlar en iyi görselleri akıllarında tutar. Her zaman bilgileri görselleştirmeye çalışın.
-
Stres yapmamaya çalışın çünkü yüksek stres hem dikkati hem de hafızayı kötü etkiler.
DEHB’li bireyle ilişki nasıl olur? Ekim ayının yazısı da bu olacak…
