Baleye sonradan başlayan biri olarak beni en çok şaşırtan şey, fiziksel zorluğundan çok zihinsel etkisiydi. İnsan çoğu zaman baleyi yalnızca estetik bir performans olarak düşünüyor; fakat bir süre sonra hareketlerin tekrarında, müziğin ritminde ve tüm dikkatinizi bedeninize vermek zorunda oluşunuzda tuhaf bir sakinlik hissi oluşuyor. İlginç olan şu ki, psikoloji araştırmaları bunun yalnızca kişisel bir deneyim olmadığını gösteriyor.
Son yıllarda psikoloji ve nörobilim alanında yapılan çalışmalar, sahne sanatlarının yalnızca “izlenen” ya da “üretilen” estetik aktiviteler olmadığını; aynı zamanda insanların duygularını düzenleme biçimlerinden biri olabileceğini tartışıyor. Özellikle bale, opera ve tiyatro gibi performans sanatlarının dikkat kontrolü, stres düzeyi ve empati üzerinde etkileri olduğu düşünülüyor.
Dans psikolojisi üzerine yapılan çalışmalar, dansın yalnızca fiziksel aktivite olarak değerlendirilemeyeceğini gösteriyor. Özellikle bale gibi disiplinli dans türlerinde birey sürekli olarak beden farkındalığını, ritmi ve mekânsal koordinasyonu kullanmak zorunda kalıyor. Bu durum bazı araştırmacılar tarafından mindfulness benzeri bir dikkat durumu ile ilişkilendiriliyor. Çünkü kişi o anda tamamen hareketin içinde kalıyor; geçmişe ya da geleceğe değil, yalnızca bedeninin o an ne yaptığına odaklanıyor.
Bu deneyim psikolojide “flow state” yani akış durumu kavramıyla da ilişkilendiriliyor. Mihaly Csikszentmihalyi tarafından geliştirilen bu kavram, bireyin yaptığı aktiviteye tamamen zihinsel olarak gömülmesini anlatıyor. Özellikle dans, müzik ve sahne sanatlarının yüksek düzeyde akış deneyimi oluşturabildiği düşünülüyor. İnsan zihni sürekli dikkat dağıtıcılarla doluyken, bazen yalnızca ritim ve hareketin tekrarına odaklanmak bile düzenleyici bir etki yaratabiliyor.
Ancak performans sanatlarının psikolojik etkisi yalnızca onları yapan kişilerle sınırlı değil. Araştırmalar, canlı performans izlemenin de birey üzerinde güçlü duygusal etkiler oluşturduğunu gösteriyor. Özellikle canlı müzik performanslarında insanların kalp ritmi ve duygusal tepkilerinin birbirine senkronize olabildiği gözlemlenmiş durumda. Bunun nedeni yalnızca müziğin kendisi olmayabilir. Aynı anda aynı hikâyeye, aynı harekete veya aynı melodiye dikkat veren yüzlerce insanın oluşturduğu kolektif deneyim de psikolojik olarak güçlü bir etki yaratıyor olabilir.
Opera bu açıdan ilginç bir örnek. Operada müzik, hikâye ve fiziksel performans aynı anda çalışır. Araştırmacılar bunun yoğun bir duygusal boşalım, yani katharsis hissi yaratabileceğini düşünüyor. İnsanlar bazen kendi hayatlarında ifade etmekte zorlandıkları duyguları sahnede görerek işleyebiliyor olabilirler. Benzer şekilde tiyatro üzerine yapılan çalışmalar da karakterlerle kurulan özdeşleşmenin empatiyi artırabileceğini öne sürüyor. İzleyici aslında kendi yaşamında deneyimlemediği durumları güvenli bir mesafeden deneyimliyor.
Belki de bu yüzden bazı insanlar sahne sanatlarını gündelik yaşamlarının vazgeçilmez bir parçası hâline getiriyor. Nasıl bazı insanlar stresli olduklarında belirli playlist’lere dönüyorsa, bazıları da tekrar tekrar aynı baleyi izliyor, aynı tiyatro oyununa gidiyor veya operaları bir tür duygusal sığınak gibi kullanıyor olabilir. Burada önemli olan nokta, sanatın yalnızca eğlence değil, bir duygusal düzenleme aracı hâline gelebilmesidir.
Tabii bu durumun başka bir boyutu da var. Psikolojide her düzenleyici davranış sağlıklı olmak zorunda değildir. İnsan bazen gerçek hayatın stresinden kaçmak için sanatın içine aşırı şekilde çekilebilir. Özellikle yoğun içsel deneyim oluşturan sanat formlarının bazen bir kaçış mekanizmasına dönüşebileceği de tartışılıyor. Fakat yine de araştırmaların büyük bölümü, performans sanatlarının kontrollü ve dengeli şekilde hayatın parçası olmasının stres düzeyini azaltabileceğini, dikkat süreçlerini destekleyebileceğini ve bireyin duygularını anlamlandırmasına yardımcı olabileceğini gösteriyor.
Belki de sahne sanatlarının en güçlü tarafı tam olarak burada yatıyor. Çünkü bale, opera veya tiyatro yalnızca izlediğimiz şeyler değil; bazen düşünme biçimimizi, dikkatimizin yönünü ve hatta zihinsel ritmimizi değiştiren deneyimler hâline geliyorlar. Modern hayat sürekli hızlanırken, insanlar belki de bu yüzden hâlâ karanlık bir salonda perdenin açılmasını bekliyor.
