İnsan sosyal bir varlıktır. Bu nedenle başkaları tarafından takdir edilmek, beğenilmek ya da onaylanmak doğal bir ihtiyaçtır. Ancak bazı insanlar için onay görmek yalnızca hoş bir deneyim değil, kendilerini değerli hissedebilmelerinin temel koşuluna dönüşür. Yaptıkları işin beğenilmesi, doğru karar verip vermediklerinin söylenmesi ya da çevrelerinden olumlu geri bildirim almaları, içsel bir güven duygusundan çok daha belirleyici hâle gelir. Dışarıdan gelen onay azaldığında ise yalnızca hayal kırıklığı değil, yetersizlik, değersizlik ve başarısızlık hisleri de beraberinde gelebilir.
Bu durum çoğu zaman yetişkinlikte başlamaz. Onay arayışının kökeni, bireyin kendisiyle ve bakım verenleriyle kurduğu ilk ilişkilerde şekillenir. Özellikle sevginin ve kabulün belirli koşullara bağlı hissedildiği çocukluk yaşantıları, bireyin öz değer algısını dış değerlendirmelere bağımlı hâle getirebilir. Böylece çocuklukta gelişen “Değer görmek için bir şeyleri doğru yapmalıyım.” inancı, yetişkinlikte de farklı biçimlerde varlığını sürdürür.
Çocuklukta Öğrenilen Değer Algısı
Çocuklar dünyaya kendileriyle ilgili hazır bir değer duygusuyla gelmezler. Kendilerini nasıl gördüklerini büyük ölçüde bakım verenlerinin onlara nasıl yaklaştığı üzerinden öğrenirler. Hata yaptığında yalnızca eleştirilen, başarı gösterdiğinde ilgi gören ya da duyguları yerine performansı fark edilen bir çocuk, zamanla sevginin koşullu olduğuna dair bir anlam geliştirebilir.
Elbette her eleştiri ya da her başarı beklentisi onay arayışına yol açmaz. Ancak çocuğun tekrar eden deneyimleri, “Olduğum hâlimle değil, başarılı olduğumda kabul görüyorum.” ya da “Başkalarını memnun ettiğim sürece seviliyorum.” gibi temel inançların oluşmasına zemin hazırlayabilir.
Gelişim psikolojisi alanındaki çalışmalar, çocukluk döneminde oluşan öz değer algısının yaşamın ilerleyen dönemlerindeki kişilerarası ilişkileri ve benlik değerlendirmelerini önemli ölçüde etkilediğini göstermektedir. Özellikle koşullu kabulün yoğun olduğu aile ortamlarında yetişen bireylerin, öz değerlerini dış kaynaklardan besleme eğilimlerinin daha yüksek olduğu bilinmektedir.
Onay Arayan Çocuk Nasıl Bir Yetişkine Dönüşebilir?
Çocuklukta gelişen bu örüntüler yetişkinlikte çoğu zaman doğrudan fark edilmez. Kişi kendisini yalnızca mükemmeliyetçi, aşırı sorumluluk sahibi ya da herkesi memnun etmeye çalışan biri olarak tanımlayabilir. Oysa bu davranışların altında çoğu zaman daha derin bir ihtiyaç vardır: Değerli olduğunu hissedebilmek.
Bu nedenle onay arayışı yalnızca iltifat beklemekten ibaret değildir. Sürekli kendini kanıtlama ihtiyacı hissetmek, “hayır” demekte zorlanmak, eleştirileri kişisel bir başarısızlık olarak algılamak, yaptığı iş ne kadar iyi olursa olsun yeterli hissetmemek ya da başkalarının memnuniyetini kendi ihtiyaçlarının önüne koymak da aynı örüntünün farklı yansımaları olabilir.
Bazı bireyler önemli başarılar elde etmelerine rağmen içten içe “Aslında yeterince iyi değilim.” düşüncesini taşımaya devam ederler. Aldıkları takdir kısa süreli bir rahatlama sağlasa da bu duygu kalıcı olmaz. Çünkü sorun, yeterince onay almamak değil; öz değerin büyük ölçüde dışarıdan gelen değerlendirmelere bağlanmış olmasıdır. Böyle bir durumda kişi her yeni başarıyla geçici olarak rahatlar, ancak kısa süre sonra yeniden aynı değersizlik hissiyle karşı karşıya kalabilir.
İlişkilerde Tekrar Eden Bir Döngü
Onay arayışı yalnızca bireyin kendisiyle kurduğu ilişkiyi değil, başkalarıyla kurduğu ilişkileri de derinden etkileyebilir. Özellikle yakın ilişkilerde kabul görme ihtiyacı, kişinin kendi sınırlarını fark etmesini ve korumasını zorlaştırabilir. Çünkü reddedilme olasılığı, yalnızca ilişkinin zarar görmesi anlamına gelmez; aynı zamanda çocuklukta gelişen “Yeterince iyi değilim.” inancını da harekete geçirebilir.
Bu nedenle bazı yetişkinler, istemedikleri hâlde sorumluluk üstlenir, kırıldıklarında bunu dile getirmekten kaçınır ya da kendi ihtiyaçlarını sürekli erteleyerek karşı tarafın memnuniyetini öncelemeye çalışırlar. Çatışmadan kaçınmaları çoğu zaman ilişkilerini koruma isteğinden çok, kabul görmeyi kaybetme kaygısıyla ilişkilidir.
Benzer şekilde eleştiri karşısında verilen tepkiler de bu örüntü hakkında önemli ipuçları sunabilir. Yapıcı bir geri bildirim, birçok insan için yalnızca geliştirilmesi gereken bir yönü ifade ederken; onay arayışı belirgin olan bireyler için benliklerine yöneltilmiş bir tehdit gibi algılanabilir. Bu nedenle küçük bir eleştiri saatlerce zihni meşgul edebilir, yapılan onlarca olumlu yorum ise kısa sürede etkisini yitirebilir.
Başarı Neden Bazen Yeterli Hissetirmez?
Dışarıdan bakıldığında oldukça başarılı görünen bazı insanların içten içe kendilerini yetersiz hissetmeleri ilk bakışta çelişkili görünebilir. Oysa öz değerin dış onaya bağlı geliştiği durumlarda başarı, sorunu çözen değil, kısa süreliğine örten bir işleve sahip olabilir.
Sınavı kazanmak, terfi almak, takdir edilmek ya da çevreden övgü görmek kişiye geçici bir rahatlama sağlar. Ancak bu rahatlama kalıcı değildir. Çünkü kişi bir sonraki başarıya kadar yeniden aynı sorgulamanın içine girer. “Ya bu kez beklentileri karşılayamazsam?”, “Ya artık beni yeterli bulmazlarsa?” gibi düşünceler, başarıyı huzur veren bir deneyim olmaktan çıkarıp sürekli korunması gereken bir statüye dönüştürebilir.
Bu nedenle onay arayışı çoğu zaman daha fazla çalışmakla ya da daha başarılı olmakla sona ermez. Tam tersine, kişi her yeni başarıyla birlikte kendisinden beklediği standardı biraz daha yükseltebilir. Böylece değerli hissetmek giderek ulaşılması zor bir hedef hâline gelir.
Öz Değeri Yeniden Tanımlamak
Onay ihtiyacını tamamen ortadan kaldırmak mümkün olmadığı gibi çoğunlukla gerekli de değildir. İnsan, yaşamı boyunca ait olmak, görülmek ve takdir edilmek ister. Sorun, bu ihtiyaçların varlığından çok, kişinin kendi değerini yalnızca bunlar üzerinden tanımlamaya başlamasıdır.
Bu nedenle değişim, başkalarının bizi sürekli onaylamasıyla değil; kendimizi değerlendirme biçimimizin değişmesiyle başlar. Kendi ihtiyaçlarını fark edebilmek, sınır koyabilmek, hata yaptığında kendini yalnızca eleştirmek yerine anlayabilmek ve öz değeri performansın ötesinde tanımlayabilmek bu sürecin önemli parçalarıdır.
Elbette çocuklukta öğrenilen inançlar bir anda değişmez. Yıllarca tekrar eden deneyimlerle şekillenen benlik algısının zaman içinde dönüşmesi sabır gerektirir. Ancak araştırmalar, bireyin erken dönem yaşantılarını anlamlandırmasının, otomatik düşüncelerini fark etmesinin ve kendisiyle daha şefkatli bir ilişki kurmasının bu dönüşümü desteklediğini göstermektedir.
Belki de yetişkinliğin en önemli psikolojik görevlerinden biri, çocuklukta başkalarının eline bıraktığımız değer duygusunu yeniden sahiplenebilmektir. Çünkü gerçek öz değer, herkes tarafından onaylandığımız zamanlarda değil; hata yaptığımızda, eleştirildiğimizde ya da beklentileri karşılayamadığımız anlarda da kendimizi bütünüyle değersiz görmemeyi öğrenebildiğimizde gelişmeye başlar.
Onay arayan çocuk, yaşamın ilk yıllarında elinden gelenin en iyisini yaparak kabul görmeye çalışmıştır. Yetişkin ise artık aynı çabayı sürdürmek zorunda değildir. Çünkü değer, kazanılması gereken bir ödül değil; insan olmanın ayrılmaz bir parçasıdır.
