“Bu kelimeyi biliyorum ama bir türlü aklıma gelmiyor.”
“Az önce okuduğum sayfada ne yazıyordu hatırlamıyorum.”
“Eskiden daha hızlı düşünürdüm.”
Son yıllarda birçok kişi benzer cümleler kuruyor. Özellikle yoğun iş temposu, sürekli ekran kullanımı, artan stres ve yaşam olaylarının yükü altında insanlar zaman zaman kendilerini zihinsel olarak yorgun hissediyor. Bu durum çoğu zaman “Acaba unutkanlık mı başladı?”, “Bende bir sorun mu var?” ya da “Zekâm geriliyor olabilir mi?” gibi kaygılı düşüncelere yol açabiliyor.
Oysa her unutkanlık gerçek bir hafıza kaybı anlamına gelmez.
Psikoloji ve nörobilim alanında son yıllarda sıkça konuşulan kavramlardan biri beyin sisidir. Tıbbi bir tanı olmamakla birlikte beyin sisi; dikkat güçlüğü, zihinsel bulanıklık, odaklanma problemleri, kelime bulmakta zorlanma ve düşünceleri organize etmekte güçlük çekme gibi belirtileri tanımlamak için kullanılan bir ifadedir.
Birçok kişi bu deneyimi yaşadığında hafızasının bozulduğunu düşünür. Ancak hafıza, yalnızca depolama sistemi değildir. Bir bilgiyi hatırlayabilmek için öncelikle o bilgiye dikkat etmiş olmamız gerekir. Dikkat dağınık olduğunda beyin bilgiyi yeterince işleyemez. İşlenmeyen bilgi ise daha sonra geri çağrılamaz. Bu nedenle bazen yaşadığımız durum unutkanlık değil, aslında dikkat eksikliğinin bir sonucu olabilir.
Modern yaşamın getirdiği en önemli sorunlardan biri de sürekli uyarana maruz kalmaktır. Telefonlarımız, sosyal medya platformları, bildirimler, kısa videolar ve sürekli değişen içerikler beynimizi her an yeni bir uyaran aramaya teşvik ediyor. Dakikalar boyunca tek bir konuya odaklanmak yerine saniyeler içinde onlarca farklı bilgiyle karşılaşıyoruz. Bu durum zamanla dikkat süresinin kısalmasına ve zihinsel yorgunluğun artmasına neden olabiliyor.
Özellikle kısa video içeriklerinin yoğun tüketildiği dönemlerde insanlar kitap okumakta, uzun yazıları takip etmekte veya tek bir işe odaklanmakta zorlandıklarını ifade ediyorlar. Çünkü beyin hızlı değişen uyaranlara alıştığında daha yavaş ilerleyen zihinsel faaliyetler ona sıkıcı gelmeye başlayabiliyor.
Bunun yanında stres de zihinsel performans üzerinde önemli bir etkiye sahiptir. İnsan beyni tehdit algıladığında önceliğini öğrenmeye ve üretmeye değil, hayatta kalmaya verir. Sürekli kaygı yaşayan, yoğun sorumluluk taşıyan veya duygusal olarak zor bir süreçten geçen kişilerde dikkat ve hafıza performansında geçici düşüşler görülebilir.
Yas süreçleri, ilişki problemleri, ekonomik kaygılar, iş yükü veya tükenmişlik hissi yaşayan bireyler sıklıkla “Zihnim çalışmıyor gibi hissediyorum” cümlesini kurarlar. Oysa çoğu zaman sorun beynin kapasitesini kaybetmesi değil, kapasitesinin önemli bir kısmını stresle mücadele etmek için kullanmasıdır.
Burada dikkat edilmesi gereken bir diğer nokta ise kişinin yaşadığı belirtileri nasıl yorumladığıdır. Bir kelimeyi hatırlayamadığımızda veya bir paragrafı yeniden okumak zorunda kaldığımızda zihnimiz hemen olumsuz sonuçlara varabilir. “Bende bir problem var”, “Artık eskisi kadar iyi değilim” ya da “Bu durum daha kötüye gidecek” gibi düşünceler kaygıyı artırır. Kaygı arttıkça dikkat azalır, dikkat azaldıkça unutkanlık hissi güçlenir. Böylece kişi farkında olmadan bir kısır döngünün içine girer.
Bu nedenle zihinsel performansı değerlendirirken yalnızca unutulan şeylere değil, genel işlevselliğe de bakmak gerekir. Günlük yaşamını sürdürebilen, işini yapabilen, ilişkilerini devam ettirebilen ve yeni bilgiler öğrenebilen bir kişinin zaman zaman yaşadığı unutkanlıklar çoğu zaman ciddi bir nörolojik bozukluktan çok zihinsel yorgunluğun işaretidir.
Beynimiz de tıpkı bedenimiz gibi dinlenmeye ihtiyaç duyar. Kaliteli uyku, düzenli fiziksel aktivite, ekran süresinin azaltılması, tek işe odaklanma alışkanlığı geliştirmek ve zihinsel yükü azaltmak dikkat sisteminin yeniden güçlenmesine yardımcı olabilir.
Belki de zaman zaman kendimize şu soruyu sormalıyız: Gerçekten unutuyor muyum, yoksa zihnim uzun zamandır dinlenme fırsatı bulamadığı için mi yoruldu?
Çünkü bazen sorun hafızamızın zayıflaması değil, zihnimizin sessizce yardım istemesidir.
