Bir İnsan Ne Zaman Görünmez Olur?
Toplumda yaşayan ama hayatın hiçbir yerinde olmayan insanlar…
Bir insan ne zaman görünmez olur? Bir kalabalığın içinde fark edilmediğinde mi, sesini duyuramadığında mı, yoksa var olduğu halde yokmuş gibi davranıldığında mı? Belki de görünmezlik, insanın toplumun içinde bulunmasına rağmen o toplumda kendisine gerçek bir yer bulamamasıyla başlar.
Aynı sokaklardan geçen, aynı şehirde yaşayan, aynı toplumun içinde hayatını sürdüren insanlar nasıl olur da o toplumun dışında kalabilir? İşsiz bir mezun, yalnız bir yaşlı, güvencesiz çalışan bir işçi ya da yeni bir hayat kurmaya çalışan bir göçmen… Hepsi toplumun içindedir. Peki, toplumun içinde bulunmak, onun bir parçası olmak için yeterli midir?
Bir insanın varlığının fark edilmesiyle ihtiyaçlarının anlaşılması aynı şey değildir. Birini görmek, onun yaşadıklarını anlamak anlamına gelmez. Bazen insanlar görülür ama duyulmaz; hayatları bilinir ama yaşadıkları koşullar sorgulanmaz. Onlar hakkında konuşulur, fakat kendilerine konuşma alanı tanınmaz. Böylece insan, var olduğu halde kendi hayatının dışında bırakılabilir.
Görünmezliğin tek bir nedeni yoktur. Yoksulluk, işsizlik, yaşlılık, güvencesizlik ve göç, insanın yalnızca yaşam koşullarını değil, toplumla kurduğu ilişkiyi de etkiler. İş bulamayan bir mezunun yaşadığı sorunlar yalnızca kişisel başarısızlıkla açıklanabilir mi? Yaşlılığında yalnız kalan bir insanın durumu yalnızca kendi yaşam tercihlerinin sonucu mudur? Güvencesiz çalışan birinin geleceğine ilişkin kaygıları, yalnızca bireysel çabasıyla ortadan kaldırılabilir mi?
İnsanların yaşadıkları koşulları anlayabilmek için yalnızca bireylere değil, içinde bulundukları toplumsal yapıya da bakmak gerekir. Çünkü herkes hayata aynı koşullarda başlamaz, aynı imkanlara sahip olmaz ve kendisini ifade edebileceği alanlara eşit biçimde erişemez. Her sorunu bireyin kendisine bağlamak, o sorunu ortaya çıkaran toplumsal koşulları görünmez kılabilir.
Görünmezlik, ekonomik koşullarla da sınırlı değildir. İnsan, farklı olduğu için de toplumun dışında bırakılabilir. Çoğunluğun benimsediği düşüncelerden farklı düşünen, farklı yaşayan ya da toplumun kendisi için belirlediği kalıplara uymayan insanlar, kabul görmek için kendilerini sürekli açıklamak zorunda kalabilirler. Oysa bir insanın toplumda yer bulabilmesi için herkesle aynı olması mı gerekir?
Çoğunlukta olmak, haklı olmak anlamına gelmez. Bir düşüncenin geniş bir kesim tarafından benimsenmesi, onun her zaman doğru veya adil olduğunu göstermez. Toplumun kabul ettiği şeylerle adaletin gerektirdiği şeyler her zaman örtüşmeyebilir. İnsanların hakları ve onurları, yalnızca çoğunluğun onları ne ölçüde kabul ettiğine bağlı olmamalıdır.
İnsandır değerli olan. Bu düşünce, görünmezlik meselesinin merkezinde yer alır. İnsanları birbirinden ayıran koşullar, kimlikler ve yaşam biçimleri ne olursa olsun, herkesin insan olarak değer görmesi gerekir. Mesele, insanları belirli kalıplara uydurmak değil, farklılıklarıyla birlikte var olabilecekleri bir toplumun mümkün olup olmadığını düşünmektir.
Peki, görünmezlik insanın kendi içinde nasıl bir karşılık bulur?
Bir insanın sesi duyulmadığını, düşüncelerinin önemsenmediğini ve ihtiyaçlarının sürekli göz ardı edildiğini düşünelim. Başlangıçta kendisini anlatmaya, anlaşılmaya ve bulunduğu yerde bir karşılık bulmaya çalışabilir. Ancak çabalarının sonuç vermediğini gördükçe zamanla sessizleşebilir. Beklentilerini azaltabilir, kendisini ifade etmekten vazgeçebilir ve içinde bulunduğu koşulların değişmeyeceğine inanmaya başlayabilir.
Böylece başlangıçta dışarıdan gelen görünmezlik, insanın kendi içinde de yer edinebilir.
Bir insanın sessizleşmesi, söyleyecek bir şeyi olmadığı anlamına gelmez. Bazen onu dinleyen olmadığı için susar. Bazen kendisini anlatabileceği bir alan bulamaz. Bazen de konuşmanın hiçbir şeyi değiştirmeyeceğine inanır. Dışarıdan bakıldığında sessizlik olarak görülen şey, aslında uzun süre duyulmamış bir sesin sonucu olabilir.
Bu durum, özellikle çocukları düşündüğümüzde daha da önem kazanır. Düşünceleri önemsenmeyen, duyguları dikkate alınmayan ve kendilerini ifade etmelerine yeterince alan tanınmayan çocuklar, zamanla seslerinin değer taşımadığına inanabilirler. Oysa çocuğun yalnızca ihtiyaçlarının karşılanması değil, bir birey olarak dinlenmesi ve görüşlerinin dikkate alınması da önemlidir. Görülmek, aynı zamanda ciddiye alınmaktır.
Ancak görünmezliği yalnızca bireyin yaşadığı bir duygu olarak değerlendirmek yeterli değildir. Bir insanın toplumda gerçek anlamda yer bulabilmesi için haklarının tanınması, bu hakların güvence altına alınması ve kendisini ilgilendiren kararlarda söz sahibi olabilmesi gerekir.
Toplumun bir parçası olmak, yalnızca o toplumun kurallarına uyum sağlamak değildir. İnsanların kendi hayatlarını etkileyen kararlar üzerinde söz söyleyebilmesi, toplumsal yaşama katılabilmesi ve ihtiyaçlarının dikkate alınması da gerekir. Aksi hâlde insan, içinde yaşadığı toplumda varlığını sürdürse bile kendi hayatı üzerinde yeterince söz sahibi olamayabilir.
Bu nedenle bir insanın görünürlüğünü sağlamak, yalnızca onun yaşadığı sorunları fark etmekle sınırlı kalmamalıdır. Bu sorunların nedenlerini anlamak, haklara erişimin önündeki engelleri sorgulamak ve insanlara kendilerini ifade edebilecekleri alanlar açmak gerekir. Çünkü bir insanın hayatını etkileyen meselelerde söz sahibi olamaması, onun yalnızca sesinin değil, toplumsal varlığının da geri plana itilmesi anlamına gelebilir.
Görünmezlik, bazen bir insanın fark edilmemesinde, bazen ihtiyaçlarının karşılıksız kalmasında, bazen de kendisini ilgilendiren kararların dışında bırakılmasında ortaya çıkar. Bütün bu durumları birbirine bağlayan ortak nokta, insanın toplumda gerçek bir özne olarak kabul edilmemesidir.
Belki de asıl soru, toplumda kaç kişinin yaşadığı değil, kaç kişinin gerçekten bu toplumun bir parçası olabildiğidir.
Bir insanı görmek, yalnızca varlığını fark etmek değildir. Onun hikâyesini merak etmek, yaşadığı koşulları anlamaya çalışmak, haklarını tanımak ve sesine alan açmaktır. Çünkü insan, yalnızca var olarak değil; haklarıyla, düşünceleriyle, ihtiyaçlarıyla ve söz hakkıyla da toplumda yer bulur.
Ve belki de bir insan, toplumun içinde yaşadığı hâlde kendisine bir yer bulamadığında görünmez olmaya başlar.
