Okulların açılmasıyla birlikte evlerde tanıdık bir telaş başladı: çantalar, defterler, servis saatleri, yeni uyku düzeni. Bu hazırlık listesinde çoğu zaman unutulan bir başlık var: çocuğumuz arkadaşlarıyla nasıl bir ilişki kuracak?
Yeni sınıflar, yeni arkadaş grupları ve henüz oturmamış dengeler, akran zorbalığının en kolay filizlendiği zemini hazırlar. İyi haber şu ki zorbalığa karşı en güçlü koruyucu etkenlerden biri, çocuğun evde hissettiği güven ve bu konuda önceden yapılan küçük ama etkili konuşmalardır.
Zorbalık nedir, ne değildir?
Her kavga ya da her kırıcı söz zorbalık değildir. Çocuklar arasında anlaşmazlık, tartışma, hatta küslük gelişimin doğal bir parçasıdır. Zorbalıktan söz etmek için üç özellik aranır: davranışın kasıtlı olması, tekrar etmesi ve taraflar arasında bir güç dengesizliği bulunması.
Zorbalık yalnızca itip kakmak değildir. Lakap takmak, alay etmek, dedikodu yaymak, oyuna almamak ve gruptan dışlamak da zorbalıktır. Mesaj grupları ve sosyal medya üzerinden yapılan siber zorbalık ise okul kapısında bitmediği için çocuğu evde bile rahat bırakmaz.
Çocuklar neden anlatmaz?
Zorbalığa uğrayan çocukların önemli bir kısmı bunu ne öğretmenine ne de ailesine anlatır. Nedenleri tahmin ettiğimizden daha anlaşılırdır: utanırlar, “ispiyoncu” damgası yemekten korkarlar, durumun daha da kötüleşeceğini düşünürler ya da anne babalarının üzüleceğinden veya aşırı tepki vereceğinden çekinirler.
Bu yüzden bazen sözlerden çok değişikliklere bakmak gerekir. Sabahları tekrarlayan karın ve baş ağrıları, okula gitmek istememe, eşyaların kaybolması ya da zarar görmesi, açıklanamayan morluklar, iştah ve uyku değişiklikleri, arkadaşlarından hiç söz etmemek ya da telefonuna baktıktan sonra keyfinin kaçması dikkat edilmesi gereken işaretlerdir. Bunlar tek başına zorbalık anlamına gelmez, ama çocuğumuzla konuşmak için iyi bir davettir.
Okul başında neler yapabiliriz?
Zorbalıkla ilgili konuşmaların çoğu, bir şey yaşandıktan sonra başlar. Oysa okulun ilk haftaları, henüz ortada bir sorun yokken çocuğumuzu hazırlamak için en uygun zamandır. Önceden konuşulmuş bir konu, hem çocuğu daha güçlü kılar hem de bir gün başı sıkıştığında kapımızı çalmasını kolaylaştırır.
Bu hazırlık uzun bir konuşma gerektirmez. Okul yolunda ya da yatmadan önce, “Sınıfta birbirinize nasıl davranıyorsunuz?” gibi basit bir soru konuyu kendiliğinden açar. Çocuğun bilmesi gereken şey aslında çok net: ona ya da bir arkadaşına kötü davranıldığında bunu size anlatabilir ve siz onu suçlamazsınız. Zor bir anda ne söyleyebileceğini birlikte düşünmek de işe yarar; aklında hazır bir cümle olan çocuk o anda daha kolay toparlanır. Okulda güvendiği bir öğretmeni birlikte belirlemek ise yardım istemeyi ona daha tanıdık ve kolay hale getirir.
Hazırlığın unutulan bir yanı da çocuğumuzun izleyen tarafta olabileceğidir. Araştırmalar, zorbalığın çoğunlukla başka çocukların gözü önünde yaşandığını ve izleyenlerin tutumunun zorbalığı büyütebildiğini ya da durdurabildiğini gösteriyor. Gülmemek, dışlanan arkadaşın yanına gitmek ya da bir yetişkine haber vermek küçük ama çok değerli adımlardır. Bugün zorbalık okul bahçesiyle de sınırlı değil; bu yüzden mesaj gruplarını da konuşmak gerekir. Gruptan dışlanan birini fark etmek, kırıcı ekran görüntülerini yaymamak ve canını sıkan bir mesajı size göstermek üzerine birlikte anlaşabilirsiniz.
Çocuğunuz anlattığında…
Çocuğunuz bir gün gelip yaşadığını anlattığında, ilk tepkiniz onun bundan sonra size anlatıp anlatmayacağını belirler. Önce sakin kalın ve dinleyin. “Anlattığın için teşekkür ederim, bu senin suçun değil” demek, çocuğun en çok duymaya ihtiyaç duyduğu cümledir.
“Sen de vur”, “Boş ver, takma” demek ya da hemen öfkeyle okula koşmak çocuğu ya yalnız bırakır ya da daha çok korkutur. Bunun yerine birlikte ne yapılabileceğini konuşun ve okulla ne zaman, nasıl iletişime geçeceğinizi ona da söyleyin. Okulla görüşürken suçlayan değil, iş birliği öneren bir dil kullanmak sonuca ulaşmayı kolaylaştırır.
Zorbalık uzun sürdüyse ya da çocukta belirgin kaygı, içe kapanma veya okula gitmeyi reddetme görüyorsanız bir uzmandan destek almaktan çekinmeyin.
Madalyonun öbür yüzü
Hiçbir anne baba çocuğunun başkasını incittiğini duymak istemez. Ama çocuklar bazen kırıcı davranabilir; bu onları kötü bir çocuk, bizi de kötü bir ebeveyn yapmaz. Asıl önemli olan, bu davranışı fark ettiğimizde ne yaptığımızdır.
Böyle bir haber geldiğinde ilk tepkimiz çoğunlukla inkar ya da öfke olur. Oysa önce sakinleşip çocuğumuzu dinlemek, olanı anlamamızı sağlar. Zorbalığın arkasında çoğu zaman bir ihtiyaç vardır: gruba kabul edilmek, güçlü görünmek ya da kendi yaşadığı bir zorluğu başkasına yansıtmak. Çocuğumuza karşısındaki arkadaşının neler hissetmiş olabileceğini sormak, empati kurmasına yardım eder. Ardından yaptığını telafi etmenin bir yolunu birlikte bulabiliriz. Davranışa net bir sınır koymak ama çocuğu damgalamamak, değişimin en sağlam yoludur. Okulla iş birliği yapmak ve gerekirse bir uzmandan destek almak da bu süreci kolaylaştırır.
Akran zorbalığını tamamen ortadan kaldırmak tek bir ailenin elinde değil. Ama çocuğumuzun bu yolda yalnız olmadığını hissetmesi bizim elimizde. Okulun ilk haftalarında yapılacak birkaç sakin konuşma, belki de çantaya koyduğumuz her şeyden daha koruyucu olacaktır.
Kaynakça
- 1. Olweus, D. (1993). Bullying at School: What We Know and What We Can Do. Blackwell Publishing. Akran zorbalığının tanımı, tekrarlayıcı davranışlar ve güç dengesizliği üzerine temel kaynaklardan biridir.
- 2. Salmivalli, C. (2010). Bullying and the Peer Group: A Review. Aggression and Violent Behavior, 15(2), 112–120. Zorbalığın grup dinamikleriyle ilişkisini ve zorbalığa tanık olan çocukların rollerini ele alır.
- 3. Hawker, D. S. J., & Boulton, M. J. (2000). Twenty Years' Research on Peer Victimization and Psychosocial Maladjustment: A Meta-Analytic Review of Cross-Sectional Studies. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 41(4), 441–455. Akran zorbalığına maruz kalma ile kaygı, depresif belirtiler ve psikososyal uyum güçlükleri arasındaki ilişkileri inceler.
- 4. Holt, M. K., Kantor, G. K., & Finkelhor, D. (2009). Parent/Child Concordance About Bullying Involvement and Family Characteristics Related to Bullying and Peer Victimization. Journal of School Violence, 8(1), 42–63. Çocukların zorbalık deneyimleri hakkında ebeveynleriyle paylaştıkları bilgiler ve aile özellikleri üzerine bir çalışmadır.
- 5. Ttofi, M. M., & Farrington, D. P. (2011). Effectiveness of School-Based Programs to Reduce Bullying: A Systematic and Meta-Analytic Review. Journal of Experimental Criminology, 7, 27–56. Okullarda uygulanan zorbalığı önleme programlarının etkililiğini değerlendirir.
- 6. Gaffney, H., Ttofi, M. M., & Farrington, D. P. (2019). Evaluating the Effectiveness of School-Bullying Prevention Programs: An Updated Meta-Analytical Review. Aggression and Violent Behavior, 45, 111–133.
