Başka Bir Dilde Konuşurken Başka Birine mi Dönüşüyoruz?
Hiç başka bir dilde konuşurken kendinizi biraz farklı biri gibi hissettiniz mi? Ana dilinizde söylemeye çekineceğiniz bir cümleyi ikinci dilinizde daha rahat söylediğiniz, daha doğrudan konuştuğunuz ya da duygularınızı sanki biraz uzaktan anlatıyormuşsunuz gibi hissettiğiniz oldu mu? Hatta bazı insanlar farklı bir dil konuşurken ses tonlarının, mizahlarının ve özgüvenlerinin bile değiştiğini söyler. Bu deneyim yalnızca dil becerisiyle ilgili olmayabilir. Dil, düşüncelerimizi ifade etmek için kullandığımız bir araç olmanın ötesinde; anılarımız, duygularımız, kültürümüz ve kimliğimizle de yakından bağlantılıdır.
İki veya daha fazla dil konuşan insanların farklı dillerde farklı davranabildiği uzun zamandır psikolojinin ilgisini çeken bir konu. Burada gerçekten iki ayrı kişilik geliştirmekten söz etmiyoruz. Daha çok, her dilin farklı sosyal ve kültürel çağrışımları harekete geçirebilmesinden bahsediyoruz. Psikolojide “cultural frame switching” olarak ele alınan bu durum, özellikle birden fazla kültürle yaşayan bireylerin kullandıkları dile bağlı olarak farklı kültürel normlara, değerlere veya davranış biçimlerine daha kolay erişebilmesini açıklamaya yardımcı oluyor.
Örneğin bir kişi ailesiyle konuştuğu dili sıcaklık, yakınlık ve geleneklerle ilişkilendirirken; eğitim aldığı veya çalıştığı ikinci dili bağımsızlık, profesyonellik ve daha doğrudan iletişimle ilişkilendirebilir. Dil değiştiğinde yalnızca kelimeler değil, o kelimelerin öğrenildiği sosyal dünya da değişebilir. Bu nedenle “başka bir dilde başka biri olmak” hissi, kişiliğin aniden değişmesinden çok, kimliğimizin farklı yönlerinin öne çıkması olabilir.
Dilin en ilginç etkilerinden biri duygularımızda görülür. Ana dilimiz genellikle çocukluk deneyimleri, aile ilişkileri, ilk korkular, ilk sevgiler ve erken dönem anılarımızla bağlantılıdır. Duygusal kelimeleri ilk kez yalnızca sözlükten öğrenmeyiz; onları belirli yüz ifadeleri, ses tonları ve deneyimlerle birlikte öğreniriz. Bu yüzden ana dilde söylenen basit bir cümle bile ikinci dildeki karşılığından daha yoğun hissedilebilir.
İkinci dil ise özellikle daha ileri yaşlarda öğrenildiyse bazen psikolojik bir mesafe yaratabilir. “Seni seviyorum” demek ile aynı duyguyu sonradan öğrendiğiniz bir dilde ifade etmek, anlam olarak eşdeğer olsa da öznel olarak aynı ağırlığı taşımayabilir. Benzer biçimde küfürler, utanç verici ifadeler veya zor duygular ikinci dilde daha az yoğun hissedilebilir. Bu duygusal mesafe bazen insanların hassas konular hakkında ikinci dillerinde daha rahat konuşabilmelerini açıklayabilir.
Ancak bu mesafe yalnızca ilişkilerde değil, kararlarımızda da rol oynayabilir. “Foreign-language effect” üzerine yapılan çalışmalar, insanların yabancı bir dil kullanırken bazı kararları farklı biçimde değerlendirebildiklerini göstermiştir. Bunun olası açıklamalarından biri, ikinci dilin duygusal tepkilerin yoğunluğunu azaltarak daha mesafeli bir değerlendirme ortamı yaratabilmesidir. Yine de bu, ikinci dilde her zaman daha mantıklı olduğumuz anlamına gelmez. Dil yeterliliği, öğrenme yaşı, bağlam ve kişinin o dille kurduğu duygusal ilişki sonucu değiştirebilir.
Dil ve hafıza arasındaki ilişki de bu tabloyu daha ilginç hale getiriyor. Anılar yalnızca “ne olduğunu” değil, olayın gerçekleştiği bağlamı da içerir. Belirli bir dil, o dille yaşanmış deneyimlere ulaşmayı kolaylaştırabilir. Çocukluğunda Türkçe konuşan, yetişkinliğinde ise hayatının büyük bölümünü İngilizce sürdüren birinin bazı çocukluk anılarının Türkçe konuşurken daha canlı hale gelmesi şaşırtıcı değildir. Bir kelime, bir hitap şekli veya tanıdık bir ifade yıllardır düşünmediğimiz bir anıyı aniden geri getirebilir.
Bu durum göç eden veya uzun süre başka bir ülkede yaşayan kişiler için özellikle dikkat çekicidir. İkinci dil zamanla yalnızca iletişim aracı olmaktan çıkar; yeni arkadaşlıkların, akademik hayatın, romantik ilişkilerin ve yetişkin kimliğinin dili haline gelebilir. Böylece kişinin farklı dillerde farklı “benliklerine” erişiyormuş gibi hissetmesi mümkün olur. Ana dil geçmişteki benlikle, ikinci dil ise daha bağımsız veya yeniden kurulmuş bir kimlikle bağlantılanabilir.
Bu deneyimin kişilik testlerine yansıyabildiğini gösteren araştırmalar vardır. İki dilli katılımcılar aynı kişilik sorularını farklı dillerde yanıtladıklarında, bazı özelliklerde değişiklikler bildirebilirler. Bunun nedeni testin kişinin “gerçek kişiliğini” farklı ölçmesi olmak zorunda değildir. Soruların dili, o dilin kullanıldığı ilişkileri ve beklentileri zihinde daha erişilebilir hale getirebilir. Örneğin ikinci dilini üniversitede veya iş ortamında kullanan biri, o dilde kendisini daha bağımsız ve girişken tanımlayabilir. Ana dilinde ise aile içindeki rolleri hatırlayabilir.
Yine de bu etkileri romantikleştirmemek gerekir. Her iki dilli insan aynı deneyimi yaşamaz ve dil tek başına kişiliği belirlemez. Bir dili ne zaman öğrendiğimiz, ne kadar akıcı konuştuğumuz, kimlerle kullandığımız ve o dilde hangi deneyimleri yaşadığımız önemlidir. Çocukluktan beri iki dili kullanan biriyle yetişkinlikte yeni bir ülkeye taşındıktan sonra ikinci dil öğrenen birinin duygusal deneyimleri doğal olarak zaman zaman aynı olmayabilir.
Üstelik bu farklılık her zaman bilinçli değildir. İnsanlar diller arasında geçiş yaparken jestlerini, konuşma hızlarını, nezaket biçimlerini ve hatta mizahlarını değiştirebilir. Çünkü iletişim yalnızca doğru kelimeyi seçmek değildir; karşımızdaki kişinin ait olduğu sosyal dünyaya uyum sağlamaktır. Bir dilde normal kabul edilen doğrudanlık başka bir dilde kaba, bir kültürde sıcak görülen yakınlık başka bir kültürde fazla kişisel algılanabilir. Çok dilli birey zamanla bu kuralları öğrenir ve çoğu zaman fark etmeden davranışını da onlara göre ayarlar.
Peki bütün bunlar hangi dildeki halimizin “gerçek” olduğu sorusunu doğurur mu? Belki de sorunun kendisi yanıltıcıdır. Kimlik tek ve değişmez bir yapı olmak zorunda değildir. Hepimiz ailemizle, arkadaşlarımızla, iş ortamında veya romantik ilişkilerimizde farklı yönlerimizi gösteririz. Dil de bu farklı bağlamlardan biri olabilir.
Başka bir dil konuşurken daha cesur, daha sakin veya daha mesafeli hissetmek sahte bir kişiliğe büründüğümüz anlamına gelmez. Aksine, yeni bir dil bize kendimizin başka bir yönünü ifade edebileceğimiz yeni bir psikolojik alan sunabilir.
Belki de yeni bir dil öğrenirken yalnızca dünyayı tarif etmek için yeni kelimeler öğrenmiyoruz. Aynı zamanda dünyaya ve kendimize bakabileceğimiz yeni bir pencere kazanıyoruz. Bu yüzden asıl soru “Başka bir dilde farklı biri oluyor muyum?” olmayabilir. Daha ilginç soru şudur: “Bu dil, zaten içimde bulunan hangi tarafımı ortaya çıkarıyor?”
