Üzüntünün müzikle buluştuğu yerde, acı bazen nasıl bir haz deneyimine dönüşür?
Hiç kendinizi üzgün hissettiğiniz bir anda, sizi daha da hüzünlendireceğini bildiğiniz bir şarkıyı özellikle açtınız mı? Belki bir ayrılığın ardından aynı şarkıyı defalarca dinlediniz ya da geçmişte yaşadığınız bir anıyı hatırlatan melodiyi tekrar tekrar dinlemek istediniz. İlk bakışta bu davranış çelişkili görünebilir. Çünkü genellikle üzüntüden uzaklaşmaya, kendimizi daha iyi hissetmeye çalışırız. Peki, bizi hüzünlendiren bir müzik neden bazen rahatlatıcı, hatta keyif verici olabilir?
Bu sorunun cevabı, müziğin yalnızca duygularımızı tetikleyen bir uyaran olmasında değil, duygularımızla kurduğumuz ilişkiyi değiştirebilmesinde saklıdır. Aslında bu paradoks, psikoloji literatüründe uzun süredir merak konusu olmuş ve son yıllarda giderek daha fazla ampirik çalışmaya konu olmuştur.
Üzüntüden Haz Duymak Mümkün mü?
Hüzünlü müzik dinlerken yaşadığımız deneyim, yalnızca üzüntüden ibaret değildir. Bir melodi aynı anda özlem, nostalji, empati, huzur ve estetik haz gibi farklı duyguları harekete geçirebilir. Bu nedenle hüzünlü bir şarkı dinlerken üzülmemize rağmen onu dinlemeye devam etmek isteyebiliriz.
Taruffi ve Koelsch (2014), müziğin uyandırdığı üzüntünün her zaman olumsuz bir deneyim olmadığını ortaya koyan araştırmalarında, hüzünlü müzik dinlemenin nostalji, huzur ve duygusal rahatlama gibi deneyimlerle ilişkili olabileceğini göstermiştir. Başka bir ifadeyle, müziğin uyandırdığı duygu ile dinleyicinin müzikten aldığı haz birbirinden farklı olabilir.
Bir şarkının bizi üzmesi, o şarkıyı sevmemize engel değildir. Çünkü bazen sevdiğimiz şey üzüntünün kendisi değil; o duygunun içinde bulduğumuz anlam, tanıdıklık ve duygusal yakınlıktır.
Müzik, Duygularımız İçin Güvenli Bir Alan Yaratabilir
Gündelik yaşamda üzüntü çoğu zaman baş edilmesi gereken bir duygu olarak görülür. Üzgün olduğumuzda dikkatimizi dağıtmaya, düşüncelerimizi değiştirmeye veya mümkün olduğunca çabuk iyi hissetmeye çalışabiliriz. Ancak duygularımızı her zaman bastırmak ya da onlardan uzaklaşmak zorunda değiliz.
Müzik, kişinin zorlayıcı duygularıyla belirli bir mesafe içinde karşılaşmasına yardımcı olabilir. Örneğin, geçmişte yaşanan bir ilişkinin ardından dinlenen hüzünlü bir şarkı, kişinin özlemini fark etmesine ve yaşadığı kaybı anlamlandırmasına alan açabilir.
Üstelik müzik dinlerken duygusal olarak etkilenirken aynı zamanda bunun bir sanat eseri olduğunu da biliriz. Bu farkındalık, yaşanan duygunun gerçek yaşamda karşılaşılan bir olaydan farklı bir bağlamda deneyimlenmesini sağlar.
Sachs ve arkadaşlarının (2015) hüzünlü müzik üzerine gerçekleştirdiği sistematik derleme de bu deneyimin çok boyutlu yapısına dikkat çekmektedir. Araştırmacılar, hüzünlü müzikten alınan hazda empati, duygusal düzenleme ve müziğin estetik özellikleri gibi farklı süreçlerin rol oynayabileceğini tartışmaktadır.
Dolayısıyla müzik, üzüntüyü ortadan kaldırmadan da onunla baş etmeyi kolaylaştırabilir.
Bazen Bir Şarkı, Söyleyemediklerimizi Söyler
Duygularımızı her zaman kelimelere dökemeyiz. Bazen yaşadığımız şey yalnızca üzüntü değildir; özlem, kırgınlık, hayal kırıklığı ve geçmişe duyulan bağlılık aynı anda bulunabilir.
Hüzünlü bir şarkı, bu karmaşık duygulara bir ifade biçimi sunabilir. Şarkının sözlerinde ya da melodisinde kendimizden bir parça bulduğumuzda, yaşadığımız duygunun yalnızca bize ait olmadığını hissedebiliriz.
Bu deneyim, kişinin kendisini anlaşılmış hissetmesine yardımcı olabilir. Özellikle nostaljik müzikler, geçmişteki anıları yeniden canlandırarak kişinin kendi yaşam öyküsüyle bağlantı kurmasını sağlayabilir.
Ancak burada önemli bir ayrım vardır: Müzik dinlemek her zaman rahatlatıcı değildir. Bazı durumlarda aynı şarkıyı tekrar tekrar dinlemek, kişiyi geçmişte yaşanan olaylar üzerine düşünmeye ve olumsuz duygularını beslemeye yöneltebilir. Bu nedenle müziğin etkisi, kişinin içinde bulunduğu duygusal duruma ve müziği hangi amaçla kullandığına göre değişebilir.
Üzüntüyü Susturmak Değil, Ona Eşlik Etmek
Hüzünlü müziğin bize iyi gelmesi, üzüntünün kendisinin mutluluk verici olduğu anlamına gelmez. Bazen müzik, zorlayıcı bir duyguyu daha anlaşılır ve katlanılabilir hale getirebilir. Geçmişle bağ kurmamıza, ifade etmekte zorlandığımız duyguları fark etmemize veya yaşadıklarımıza farklı bir anlam vermemize yardımcı olabilir.
Belki de hüzünlü bir şarkıyı tekrar tekrar dinlememizin nedeni, kendimizi daha fazla üzmek istememiz değildir. Belki de o şarkı, hissettiklerimizi anlamlandırabilmemiz için bize bir alan açıyordur.
Bir sonraki sefer hüzünlü bir şarkıyı açtığınızda kendinize şu soruyu sorabilirsiniz: “Bu şarkı bana şu anda ne hissettiriyor ve bu duyguyla nasıl bir ilişki kuruyorum?”
Çünkü bazen iyi hissetmek, üzüntünün tamamen ortadan kalkmasıyla değil; onu anlayabildiğimiz, ifade edebildiğimiz ve kendimize hissetmek için izin verdiğimiz bir alan bulmakla başlar. Duygularımızla kurduğumuz ilişkiyi fark etmek, müziğin bizim için nasıl bir işlev gördüğünü anlamamıza yardımcı olabilir.
Ve bazen bir şarkı, tam da bu alanı yaratır.
Kaynakça
- Sachs, M. E., Damasio, A., & Habibi, A. (2015). The pleasures of sad music: A systematic review. Frontiers in human neuroscience, 9, 404.
- Taruffi, L., & Koelsch, S. (2014). The paradox of music-evoked sadness: An online survey. PloS one, 9(10), e110490.
