Birçoğumuz kendimizi, aslında yapmak zorunda olmadığımız hâlde; yalnızca bir arkadaşımızın, ailemizin ya da bazen sadece öylesine tanıdığımız bir kişinin ricasını gerçekleştirmeye çalışırken buluruz. Kafamızdan ise çoğu zaman aynı düşünce geçer: “Neden yine hayır diyemedim?”
Bazılarımız için bu durum zaman zaman yaşanırken, bazılarımız ilişkilerinde, iş hayatında veya aile içerisinde kendisini sürekli aynı döngünün içinde bulabilir. Kimse kırılmasın diye kendimizi üzmek, yormak ya da kendi ihtiyaçlarımızı ertelemek neden çoğu zaman ilk tercihimiz oluyor?
İnsan ilişkilerinde fedakârlık yapmak, zaman ayırmak ve birbirimizin ihtiyaçlarına alan açmak sağlıklı ilişkilerin önemli parçalarıdır. Ancak asıl soru, bu karşılıklılığı ve dengeyi ne kadar kurabildiğimizdir. Çünkü bazen başkalarına alan açarken kendi alanımızı giderek daraltabiliriz.
Belki de farkındalık tam olarak burada başlar: “Ben başkalarının ihtiyaçlarına ne kadar yer açıyorum, kendi ihtiyaçlarıma ne kadar yer açıyorum?”
Sınır koymaya başladığımızda ise alışık olduğumuz ilişkisel düzen değişebilir. Daha önce her ricaya “evet” diyen birinin ilk kez “hayır” demesi, çevresindeki insanlar tarafından şaşkınlıkla karşılanabilir. “Çok değiştin.”, “Eskiden böyle değildin.” veya “Bunu da mı yapamıyorsun?” gibi ifadelerle karşılaşmak mümkün olabilir. Bazen kişi, yalnızca sınır koyduğu için kendisini suçlu hissetmeye başlayabilir.
İşte tam bu noktada kendimize önemli bir şeyi hatırlatmamız gerekir: “Hayır” demek bencillik değildir.
Kendi ihtiyaçlarımızı, zamanımızı ve sınırlarımızı fark etmek; başkalarının ihtiyaçlarını önemsemediğimiz anlamına gelmez. Aksine, sağlıklı bir ilişkide hem kendimize hem de karşımızdaki kişiye alan açabilmek gerekir. Bazen sınır koyduğumuzda karşı tarafın hayal kırıklığına uğraması, bizim yanlış yaptığımız anlamına gelmez. Bir başkasının bizim sınırımızdan hoşlanmaması, o sınırın geçersiz olduğu anlamına da gelmez çünkü her “hayır”, bir reddediş değildir. Bazen “hayır”, kendimize verdiğimiz bir “evet”tir.
Peki neden “hayır” demek bu kadar zor? “Hayır” kelimesinin arkasında reddedilme korkusu, onaylanma ihtiyacı, suçluluk duygusu ve ilişkilerimizi kaybetme endişesi bulunabilir. Bazılarımız için “hayır” demek, karşı tarafı üzmekle eş anlamlıdır. Bazılarımız içinse “hayır” dediğimiz anda iyi bir arkadaş, iyi bir evlat, iyi bir partner ya da iyi bir çalışan olma özelliğimizi kaybedecekmişiz gibi hissettirebilir. Oysa burada kendimize sormamız gereken önemli bir soru vardır: “Ben gerçekten bunu yapmak istediğim için mi evet diyorum, yoksa karşımdaki kişinin vereceği tepkiden korktuğum için mi?” Bu iki motivasyon arasındaki fark oldukça önemlidir. Birine yardım etmek istediğimiz için “evet” demek, kendi seçimimizdir. Ancak istemediğimiz halde yalnızca suçluluk duygusundan, eleştirilme korkusundan veya ilişkimizin zarar göreceği düşüncesinden dolayı “evet” demek, zaman içerisinde kişinin kendi ihtiyaçlarından uzaklaşmasına neden olabilir.
Öz Belirleme Kuramı, bireyin kendi davranışlarını kendi değerleri ve iradesi doğrultusunda gerçekleştirebilmesini, temel psikolojik ihtiyaçlardan biri olan özerklik ile ilişkilendirir. Araştırmalar, temel psikolojik ihtiyaçların karşılanmasının psikolojik iyi oluşla bağlantılı olduğunu göstermektedir. Bu açıdan baktığımızda sınır koymak yalnızca kişilerarası bir iletişim becerisi değildir. Aynı zamanda kişinin kendi seçimleriyle, ihtiyaçlarıyla ve değerleriyle kurduğu ilişkinin de bir parçasıdır.
Suçluluk bize her zaman doğruyu söylemez. Sınır koymaya başladığımızda karşımıza çıkan en güçlü duygulardan biri suçluluktur. Uzun zamandır başkalarının ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarının önüne koyan bir kişi için ilk kez “hayır” demek doğal olarak huzursuzluk yaratabilir. Çünkü kişi yalnızca bir talebi reddetmiyor; yıllardır sürdürdüğü bir ilişki biçimini de değiştirmeye çalışıyordur. Bu nedenle sınır koyma sürecinde hedef, “Bir daha asla suçluluk hissetmemek” değildir. Asıl hedef, suçluluk hissettiğimiz halde kendimize şu soruyu sorabilmektir: “Bu suçluluk, gerçekten yanlış bir şey yaptığımı mı gösteriyor, yoksa yalnızca alışık olmadığım bir şeyi yaptığım için mi ortaya çıkıyor?” Bu ayrımı yapabilmek, sınır koyma becerisinin önemli bir parçasıdır.
Peki ya “çok değiştin” derlerse?
Bazen sınır koyduğumuzda çevremizdeki insanların tepkisi, kendi içimizde yaşadığımız suçluluk duygusunu daha da artırabilir. “Sen eskiden böyle değildin, artık bizi düşünmüyorsun…” Bu cümlelerin her biri kişinin kendisini sorgulamasına neden olabilir. Fakat burada önemli olan, değişimin her zaman kötüye gidiş anlamına gelmediğini hatırlamaktır.
Elbette sınır koymak, her durumda haklı olduğumuz anlamına gelmez. Kendi davranışlarımızı da değerlendirmemiz, karşı tarafın ihtiyaçlarını ve duygularını da gözetmemiz gerekir. Sağlıklı sınır, ilişkide yalnızca “benim istediğim olsun” demek değildir. Tam tersine, “Senin ihtiyaçların var, benim de ihtiyaçlarım var ve ikisine de yer açabilir miyiz?” diyebilmektir.
Sağlıklı ilişkiler, kişinin kendisini tamamen yok saymasını gerektirmez. Yakınlık ile özerklik birbirinin karşıtı değildir. Kendi ihtiyaçlarımızı fark etmek, başkalarına verdiğimiz değeri azaltmaz. Belki de sınır çizmenin özgürlüğü tam olarak burada başlar: Başkalarına “hayır” diyebilme cesaretinden önce, kendi ihtiyaçlarımızı duymaya izin vermekte. Çünkü bazen hayatımız boyunca başkalarının sesini o kadar çok dinleriz ki kendi sesimizi duymayı unuturuz. Belki de kendimize sormamız gereken en önemli soru şudur: “Herkesi memnun etmeye çalışırken, ben kendimi ne kadar duyuyorum?”
Sınır koymak herkesi hayatımızdan çıkarmak değildir. Her şeye “hayır” demek de değildir.
Sınır koymak; kendimizi kaybetmeden başkalarıyla bağ kurabilmektir ve belki de gerçek özgürlük, başkalarının bizi onaylamasını beklemeden kendi ihtiyaçlarımızı fark edebildiğimiz noktada başlar.
Çünkü bazen bir başkasına söylediğimiz en zor “hayır”, kendimize söylediğimiz en önemli “evet” olabilir.
Kaynakça
- Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1104_01
- Omura, M., Maguire, J., Levett-Jones, T., & Stone, T. E. (2017). The effectiveness of assertiveness communication training programs for healthcare professionals and students: A systematic review. International Journal of Nursing Studies, 76, 120–128. https://doi.org/10.1016/j.ijnurstu.2017.09.001
- Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.68
- Speed, B. C., Goldstein, B. L., & Goldfried, M. R. (2018). Assertiveness training: A forgotten evidence-based treatment. Clinical Psychology: Science and Practice, 25(1), e12216. https://doi.org/10.1111/cpsp.12216
