Hayatımızda bazı şeylerin artık bize iyi gelmediğini fark ettiğimiz hâlde onları sürdürmeye devam ederiz. Bir arkadaşlık, iş, ilişki, geçmişten kalan bir beklenti ya da yıllardır üzerimizde taşıdığımız bir sorumluluk olabilir. Bazen ise bırakmamız gereken şey dışarıdan görünen bir durum değil, zihnimizde taşıdığımız bir düşüncedir: “Ben halletmeliyim”, “Onu kırmamalıyım”, “Biraz daha sabretmeliyim” ya da “Bunca emekten sonra bırakamam.”
Aslında bırakmakta zorlanmamızın önemli bir nedeni, insan zihninin yalnızca bugüne göre karar vermemesidir. Geçmişte verdiğimiz emek, kurduğumuz bağ ve geleceğe ilişkin beklentilerimiz bugünkü seçimlerimizi etkiler. Bu nedenle bize zarar verdiğini bildiğimiz bir şeyi sürdürürken bile zihnimiz bunun için çeşitli gerekçeler üretebilir.
Örneğin bir arkadaşlık uzun zamandır tek taraflı hâle gelmiş olabilir. Karşı taraf aramadığında biz arıyor, sorun olduğunda biz çözmeye çalışıyor, kırıldığımız hâlde ilişki bozulmasın diye konuyu kapatıyor olabiliriz. Bir noktadan sonra ilişkinin kendisinden çok, onu sürdürme sorumluluğunu taşıdığımızı fark ederiz. Buna rağmen uzaklaşmak kolay değildir. Çünkü zihnimizde yalnızca “Bu ilişki bana iyi geliyor mu?” sorusu yoktur. “Bunca yılın hatırı ne olacak?”, “Onu yalnız bırakmış olur muyum?” ve “Ben kötü bir arkadaş mı olacağım?” gibi sorular da devreye girer. Burada önemli olan, duygusal bağ ile sorumluluğu birbirinden ayırabilmektir.
Birini önemsemek, onun hayatındaki bütün sorunları çözmeyi gerektirmez. Bir arkadaşımız üzgün olduğunda yanında olabiliriz; fakat onun sürekli mutsuz olmasını ortadan kaldırmak bizim görevimiz değildir. Bir çalışma arkadaşımıza destek verebiliriz; ancak onun bütün işlerini üstlenmek zorunda değiliz. Ailemizin düşüncelerini önemseyebiliriz; yine de hayatımızla ilgili her kararı onların beklentilerine göre vermek zorunda değiliz. Bu ayrım yapılmadığında kişi zamanla aşırı sorumluluk alma döngüsüne girebilir. Önce küçük bir konuda yardımcı olur. Sonra benzer durumlarda yine kendisi devreye girer. Çevresindeki insanlar da zamanla onun “nasıl olsa halleder” kişi olduğunu öğrenir. Böylece başlangıçta gönüllü olarak yaptığı bir şey, fark etmeden sürekli yerine getirmesi beklenen bir role dönüşür. Kişi yorulmaya başladığında ise bu kez başka bir problem ortaya çıkar: suçluluk.
“Şimdi hayır dersem ne düşünecek?”
“Bunca zamandır yaptım, neden şimdi yapmıyorum?”
“Ben değiştim diyecekler.”
“Onun bana ihtiyacı var.”
Bu düşünceler kişinin kendi ihtiyacını görmesini zorlaştırır. Oysa suçluluk hissetmek her zaman yanlış yaptığımız anlamına gelmez. Özellikle yıllardır kendi sınırlarını ikinci plana atan bir insan için “hayır” demek ilk başta doğal değil, rahatsız edici gelebilir. Çünkü zihnimiz yeni davranışa alışana kadar eski düzeni korumaya çalışır. Bu nedenle sınır koymanın ilk dönemlerinde hissedilen suçluluk, bazen sınırın yanlış olduğunu değil, sınır koyma davranışının henüz alışkanlık hâline gelmediğini gösterir.
Benzer bir durum iş hayatında da yaşanabilir.
Sorumluluk sahibi olmak olumlu bir özellikken, kişi kendi görevleri ile başkalarının görevleri arasındaki ayrımı kaybettiğinde bu özellik kendisini tüketmeye başlayabilir. “Bir tek bunu da ben yapayım” düşüncesi zamanla sürekli hâle gelir. İş yetişsin diye mola ertelenir, başkasının eksik bıraktığı görev tamamlanır, mesai sonrasında bile zihinsel olarak işten uzaklaşılamaz.
Sonuçta kişi yalnızca fazla çalışmış olmaz. Beyni de sürekli “bir şeyleri kontrol etme ve tamamlama” hâlinde kalır. Dinlenirken bile yapılacak işleri düşünmek, telefon geldiğinde hemen cevap verme ihtiyacı hissetmek ve “Ben ilgilenmezsem aksar” düşüncesi zihinsel yükü artırır. Bir süre sonra insanın asıl yorulduğu şey yaptığı işin miktarı değil, her şeyin sorumluluğunu kendisinde hissetmesidir. Bırakma ihtiyacı çoğu zaman tam da bu noktada ortaya çıkar. Ancak bırakma kararı genellikle tek bir günde verilmez. Öncesinde küçük hayal kırıklıkları birikir. Bir davranış tekrar tekrar yaşanır, aynı sınır birkaç kez aşılır, kişi kendi ihtiyaçlarını sürekli erteler. Her seferinde “önemli değil” diyerek devam eder. Fakat zihinsel ve duygusal yük biriktikçe kişinin tolerans alanı daralmaya başlar. Sonunda çok büyük görünen bir olay, aslında uzun süredir birikenlerin son noktası olabilir. Bu yüzden dışarıdan bakıldığında “Bir anda bıraktı” gibi görünen bir kararın arkasında çoğu zaman aylarca süren bir iç süreç vardır.
İnsan bir noktada yalnızca karşısındaki durumu değil, o durumun içinde kendisinin nasıl birine dönüştüğünü sorgulamaya başlar.
“Ben neden sürekli bunu açıklamak zorundayım?”
“Neden hep ben telafi ediyorum?”
“Neden kendi ihtiyacımı en sona bırakıyorum?”
“Bunu yapmaya devam edersem nasıl hissedeceğim?”
Bu sorular, bırakmanın psikolojik açıdan önemli bir aşamasıdır. Çünkü dikkat ilk kez dışarıdan içeriye yönelir. Bir başkasının ne yapacağını değiştirmeye çalışmak yerine, kişinin kendi davranışları üzerinde düşünmeye başlaması mümkün olur. Bununla birlikte bırakmak, geçmişi değersizleştirmek değildir.
Bir arkadaşlığın sona ermesi, birlikte geçirilen yılların anlamsız olduğu anlamına gelmez. Bir işten ayrılmak, orada kazanılan deneyimleri ortadan kaldırmaz. Bir beklentiden vazgeçmek, o beklentinin bir dönem bizim için gerçek ve önemli olmadığı anlamına gelmez. İnsanların ve koşulların zaman içinde değişmesi gibi bizim ihtiyaçlarımız da değişir.
Yirmi yaşımızda bize iyi gelen bir arkadaşlık biçimi, birkaç yıl sonra aynı şekilde devam etmeyebilir. Bir dönem güvenli hissettiren bir çalışma düzeni, ilerleyen yıllarda bizi tüketebilir. Geçmişte “dayanabilirim” dediğimiz bir şeye bugün “bunu istemiyorum” diyebiliriz. Bu bir tutarsızlık değildir. İnsanın kendisini yeniden değerlendirebilmesidir. Belki de en zor bırakılan şeylerden biri, yıllar içinde oluşturduğumuz kimliktir. Herkesin yardım istediği kişi olmak, sorunları çözen taraf olmak, güçlü görünmek veya sürekli anlayış göstermek bize zamanla yalnızca bir davranış değil, bir kimlik de kazandırabilir. Bu kimlikten uzaklaştığımızda çevremiz şaşırabilir. Hatta biz bile kendimizi bir süre tanımakta zorlanabiliriz. Çünkü “Ben artık bunu yapmıyorum” demek, bazen “Ben artık eskisi gibi biri değilim” demektir. Değişim de tam burada başlar.
Bırakmak; hiçbir şey hissetmemek, geçmişi unutmak veya herkesi hayatımızdan çıkarmak değildir. Daha çok, bir şeyin üzerimizdeki etkisini yeniden düzenlemektir. Bir insanı özleyebiliriz ama onunla aynı ilişkiyi sürdürmek istemeyebiliriz. Bir işi sevebiliriz ama o çalışma biçiminin bize iyi gelmediğini fark edebiliriz. Birini önemseyebiliriz ama onun sorumluluklarını artık üstlenmeyebiliriz. Geçmişimizi kabul edebiliriz ama geleceğimizi onun belirlemesine izin vermeyebiliriz.
Bu nedenle sağlıklı bırakma, duyguların tamamen ortadan kalkmasını beklemekten çok, duygularımız devam ederken de kendimiz için bir karar verebilmeyi içerir. Belki de kendimize zaman zaman şu soruları sormamız gerekir:
Şu anda taşıdığım şey gerçekten bana mı ait?
Bunu yapmak istediğim için mi yapıyorum, yoksa suçluluk duyduğum için mi?
Bu ilişkide karşılıklılık var mı, yoksa yalnızca ben mi sürdürüyorum?
Bir şeyi kaybetmekten korkarken, onu taşımaya devam etmenin bana maliyeti ne?
Ve en önemlisi:
Hayatımda yer açabilmek için artık neyi bırakmam gerekiyor?
Çünkü bazen hayatımıza yeni bir şey eklemek için önce elimizdekilerden birini bırakmamız gerekir.
Bırakmak her zaman kaybetmek değildir. Kimi zaman gereksiz bir yükten kurtulmaktır. Kimi zaman yıllardır otomatik olarak üstlendiğimiz bir görevi sahibine geri vermektir. Kimi zaman da “Ben hallederim” demek yerine ilk kez “Bunu benim halletmem gerekmiyor” diyebilmektir. Belki yetişkinliğin önemli bir parçası da budur:
Her şeyi taşıyabilmek değil, neyin gerçekten taşınmaya değer olduğunu seçebilmek.
Çünkü kendimizi korumak, hayatımızdaki herkesi bırakmak anlamına gelmez. Tam tersine, kimlerle, nelerle ve hangi sorumluluklarla devam etmek istediğimizi daha bilinçli seçebilmek anlamına gelir ve bazen insanın kendisine verebileceği en sağlıklı izin şudur:
“Bunu artık taşımak zorunda değilim.”
