Günlük Hayatımızın Sessiz Alışkanlığı
Son birkaç yılda hayatımızın sessizce değişen alışkanlıklarından biri, aklımıza takılan pek çok şeyi yapay zekâya sormak oldu. Bir sağlık belirtisini anlamaya çalışırken, bir konuda bilgi edinirken, bir karar verirken, bir metni düzenlerken ya da yalnızca kafamızdaki düşünceleri toparlamak isterken yapay zekâ giderek daha sık başvurduğumuz bir araca dönüştü. Üstelik bunu yalnızca belirli bir ihtiyaç ortaya çıktığında değil, günlük hayatın oldukça sıradan anlarında da yapıyoruz. Bir cümleyi daha iyi ifade etmekten bir konuyu özetlemeye, seçenekleri karşılaştırmaktan yaşadığımız bir durumun ne anlama geldiğini düşünmeye kadar pek çok işi artık birkaç kelimeyle dışarıya aktarabiliyoruz.
Daha dikkat çekici olan ise yapay zekânın kullanım alanının giderek daha kişisel hâle gelmesi. İnsanlar artık yalnızca “Bu nedir?” diye sormuyor; “Neden böyle hissediyorum?”, “Böyle hissetmem normal mi?”, “Bu davranış ne anlama geliyor?” ya da “Ben burada yanlış mı yaptım?” gibi kendileriyle ilgili soruları da yapay zekâya yöneltiyor. Bir anlamda yapay zekâ, bilgi edinilen bir araç olmanın yanında düşüncelerin anlatıldığı, kararların değerlendirildiği ve zaman zaman duyguların anlamlandırılmaya çalışıldığı bir alana dönüşüyor.
Bilme ve Emin Olma İhtiyacımız
Bu kullanımın bu kadar hızlı yaygınlaşmasını yalnızca teknolojinin gelişmesiyle açıklamak yeterli görünmüyor. Elbette yapay zekânın hızlı, ulaşılabilir ve kullanımı kolay olması önemli. Ancak belki de bu kadar çabuk benimsenmesinin asıl nedenlerinden biri, sunduğu şeyin insanın çok eski bir ihtiyacına dokunması: bilme, anlama, anlamlandırma ve emin olma ihtiyacıdır.
İnsan zihni gün boyunca yüzlerce küçük belirsizlikle karşılaşır. Bir konuşmanın ne anlama geldiğini düşünür, bir kararın sonucunu tahmin etmeye çalışır, yaşadığı bir olayın nedenini bulmak ister. Bazı belirsizlikler kolayca tolere edilirken bazıları zihinsel bir huzursuzluk yaratabilir. Böyle anlarda bir açıklamaya ulaşmak yalnızca merakımızı gidermeyebilir; aynı zamanda zihinsel yükümüzü de azaltabilir.
Yapay zekânın sunduğu hızlı geri dönüş, tam da bu noktada oldukça çekici hâle gelir.
Bazen Aradığımız Cevap Değil, Rahatlamaktır
Belki de bu yüzden yapay zekâya yönelttiğimiz soruların önemli bir kısmı gerçekten yalnızca bilgi edinmekle ilgili değildir. Bazen bir cevabın kendisinden çok, cevabın bize hissettireceği rahatlığı ararız.
Sağlıkla ilgili bir belirtiyi sorduğumuzda yalnızca bunun ne olduğunu öğrenmek istemeyebilir, içimizdeki kaygının azalmasını da isteyebiliriz. Bir karar hakkında fikir alırken yalnızca seçenekleri görmek değil, yanlış yapma ihtimalinin yarattığı yükü hafifletmek isteyebiliriz. Bir mesajı düzenletirken yalnızca daha iyi cümleler kurmak değil, yanlış anlaşılma ihtimalinin yarattığı endişeden kurtulmak da söz konusu olabilir.
Aynı durum duygularımız için de geçerli olabilir. Bazen yaşadığımız şeyi bir başkasına anlatmak yerine yapay zekâya anlatmak daha kolay gelebilir. Yargılanmayacağımızı düşünmek, istediğimiz kadar ayrıntı verebilmek ve istediğimiz anda cevap alabilmek bu yolu oldukça cazip hâle getiriyor.
Bir tartışmayı, bir ilişkiyi, bir kaygıyı ya da yalnızca o gün neden kötü hissettiğimizi anlatabiliyoruz. Karşılığında ise yaşadığımız durumu açıklayan, düşüncelerimizi düzenleyen ve çoğu zaman bizi rahatlatan bir yanıt alıyoruz.
Bilgi Arayışı mı, Güven Arayışı mı?
İşte yapay zekânın psikolojik açıdan ilginç hâle geldiği yer tam burasıdır. Çünkü artık karşımızda yalnızca bilgiye ulaşmamızı sağlayan bir araç yoktur. Bizi dinleyen, söylediklerimizi düzenleyen, seçeneklerimizi tartan ve zaman zaman yaşadığımız duygulara anlam vermeye çalışan bir sistem vardır.
Bu, yapay zekânın psikologların yerini aldığı anlamına gelmez; ancak insanların bazı psikolojik ihtiyaçlarını da yapay zekâ üzerinden karşılamaya başladığını gösterir. Bu kolaylığın psikolojik olarak önemli bir tarafı var: Cevap almak çoğu zaman bizi rahatlatıyor.
Kafamızda dönüp duran bir düşünceyi yazıyoruz, karşımıza düzenli bir açıklama geliyor ve zihnimizdeki karmaşa bir miktar azalıyor. Bir ihtimal netleşiyor, seçenekler sıralanıyor, ne yapabileceğimize dair bir çerçeve oluşuyor. O anda yalnızca bilgi edinmiş olmuyoruz; aynı zamanda belirsizliğin yarattığı gerilimi de bir ölçüde azaltıyoruz. Ancak burada bilgi arayışı ile güvence arayışı birbirinden ayrılmaya başlıyor.
İnsan bazen gerçekten bilmediği bir şeyi öğrenmek için sorar. Bazen ise cevabı aşağı yukarı bilse bile yeniden sormak ister. Çünkü aradığı şey bilgi değil, emin olma hâlidir. Özellikle kaygının eşlik ettiği durumlarda kişi bir cevap aldıktan sonra kısa süreliğine rahatlayabilir; ardından zihninde yeni bir ihtimal belirir ve yeniden danışma ihtiyacı doğabilir. Böylece belirsizlik, soru sorma, rahatlama ve yeniden soru sorma şeklinde bir döngü oluşabilir.
Cevaplara Ne Kadar Güveniyoruz?
Yapay zekâ bu döngüyü daha görünür hâle getiriyor çünkü cevap aramanın maliyeti neredeyse yok. Bir arkadaşımızı aramamız, bir uzmana ulaşmamız veya uzun süre araştırmamız gerekmiyor. İstediğimiz anda sorabiliyor, gelen cevabın üzerine tekrar sorabiliyor, hatta aynı konuyu farklı cümlelerle defalarca değerlendirebiliyoruz.
Bu kolaylık bir yandan hayatımızı pratikleştirirken diğer yandan belirsizliğe tahammül etmemiz gereken alanı da daraltıyor. Çünkü insan zihni her zaman netlik içinde yaşamaz. Bazen bir kararın sonucunu bilemeyiz. Bazen karşımızdaki kişinin ne düşündüğünü kesin olarak öğrenemeyiz. Bazen bedenimizde hissettiğimiz bir belirtinin nedenini hemen anlayamayız. Bazen de bir duygunun neden ortaya çıktığına dair tek ve kesin bir açıklama bulunmaz. Yapay zekâ bize bütün bunlar için bir cevap üretmeye çalıştığında, cevap vermenin mümkün olmadığı durumlarda bile cevap arama alışkanlığımız güçlenebilir.
Kendi Zihnimize Ne Kadar Güveniyoruz?
Bunun bir başka sonucu da kendi değerlendirmemize duyduğumuz güvenle ilgili olabilir.
Bir karar vermeden önce fikir almak, bir metni düzenletmek veya seçenekleri karşılaştırmak tek başına sorun değildir. Aksine, farklı bir bakış açısı düşüncelerimizi geliştirebilir. Fakat kendi düşüncemizi oluşturmadan önce sürekli dışarıdan bir değerlendirme almaya başladığımızda, zamanla “Ben ne düşünüyorum?” sorusunun yerini “Bana ne düşünmem gerektiğini söyle.” sorusu alabilir. Oysa düşünmek, yalnızca doğru cevabı bulmak değildir. Kararsız kalmak, ihtimalleri tartmak, yanılmak, fikrimizi değiştirmek ve sonunda kendi kararımızı vermek de düşünmenin bir parçasıdır.
Kendi kararını verebilmek, aynı zamanda kişinin kendi zihinsel süreçlerine duyduğu güveni de besler. Bu nedenle yapay zekâdan yardım almak ile zihinsel sorumluluğu tamamen dışarıya bırakmak arasında önemli bir fark vardır.
Asıl Mesele Neden Sorduğumuzu Fark Etmek
Belki de yapay zekânın hayatımıza bu kadar hızlı yerleşmesinin psikolojik nedenlerinden biri tam da burada saklı: Bize yalnızca bilgi vermiyor, zihinsel belirsizliğimizi de azaltıyor.
Ve insan zihni rahatlamayı sever. Ancak rahatlama ile tatmin aynı şey değildir. Bir cevap aldığımızda o an için kendimizi daha iyi hissedebiliriz. Fakat bazı sorular gerçekten cevaplandığı için değil, belirsizlik geçici olarak azaldığı için susturulabilir. Bir süre sonra yeni bir ayrıntı ortaya çıkar, başka bir ihtimal akla gelir ve yeniden sorma ihtiyacı doğar.
Bu nedenle asıl mesele yapay zekâya soru sormak değil. Neden sorduğumuzu fark etmek.
Bir şey öğrenmek için mi soruyorum, düşüncemi geliştirmek için mi, yoksa içimdeki huzursuzluğu azaltmak için mi?
Bu ayrımı fark etmek, yapay zekâyı hayatımızda nereye koyacağımızı belirlemek açısından önemli olabilir. Çünkü teknoloji, insanın yerine geçmeden de insanın alışkanlıklarını değiştirebilir. Yapay zekâ bize düşünmemiz için yeni bir araç sunarken, aynı zamanda düşünmeden önce cevap aramayı da kolaylaştırıyor. Yapay zekânın hayatımızdan çıkacağını düşünmek gerçekçi değil. Aksine, bundan sonra daha çok alanda karşımıza çıkacak ve günlük yaşamımızda daha doğal bir yer edinecek. Bu nedenle önemli olan onu reddetmek değil; onun hayatımızdaki yerini ve hangi ihtiyacımıza karşılık geldiğini fark etmek. Çünkü her sorunun hemen bir cevabı olabilir. Fakat her belirsizliğin hemen ortadan kaldırılması gerekmeyebilir.
Bazen bir cevap gerçekten ihtiyacımız olan şeydir.
Bazen ise ihtiyacımız olan, cevabı biraz daha geç bulmaya dayanabilmektir.
Belki de yapay zekâ çağında psikolojik olarak öğrenmemiz gereken şey, cevap bulmak kadar cevapsız kalabilmeye de tahammül edebilmektir.
