Bir Anının Sahibi Kimdir?
“Geçmiş, yaşandığı yerde kalmaz; onu hatırlayan herkesin içinde başka bir hikâyeye dönüşerek yaşamaya devam eder.”
Belki de bu yüzden aynı anıyı paylaşan iki insan, yıllar sonra birbirinden tamamen farklı iki geçmiş anlatabilir.
Bazen bir anımızı anlatırken yanımızdaki biri sözümüzü keser:
“Hayır, öyle olmamıştı.”
Bir an dururuz. Çünkü eminizdir. O gün oradaydık. O cümleyi duyduk, o masada oturduk, o kapıdan çıktık. Belki odanın ışığını, karşımızdaki insanın yüzünü, hatta eve dönerken içimizden geçenleri bile hatırlıyoruzdur.
Ama karşımızdaki de emindir.
Aynı gün. Aynı oda. Aynı insanlar. Ama iki farklı geçmiş.
Peki hangisi gerçekten yaşandı? Daha da önemlisi, bir anıyı iki kişi birlikte yaşadıysa, o anının sahibi kimdir?
Geçmiş Sandığımız Kadar Sabit Değil
Hafızamızı çoğu zaman zihnimizde duran görünmez bir fotoğraf albümü gibi düşünürüz. Yaşadıklarımız kaydedilir ve yıllar sonra o sayfayı açıp geçmişi yeniden izleriz.
Oysa insan belleği bir kamera gibi çalışmaz.
Özellikle otobiyografik bellek, yani kendi yaşam öykümüzü oluşturan anılarımız, geçmişin değişmeden saklanmış kopyaları değildir. Hatırlamak çoğu zaman geçmişi olduğu gibi izlemekten çok, onu yeniden kurmaya benzer.
Belki çocukluğumuzdaki ev gerçekten hatırladığımız kadar büyük değildi. Belki yıllardır anlatılan bir aile hikâyesindeki bazı ayrıntıları artık gerçekten hatırlamıyoruz; yalnızca o kadar çok duyduk ki kendi anımız sanıyoruz.
Belki birinin yıllar önce söylediği cümleyi kelimesi kelimesine hatırladığımızı düşünüyoruz.
Oysa bazen kelimeler gider, his kalır.
Masanın rengini unutursunuz ama o masada ne kadar yalnız hissettiğinizi unutmazsınız. Ne giydiğini hatırlamazsınız ama giderken yüzünüze nasıl baktığını hatırlarsınız. Cümlenin tamamı silinir ama içinizde bıraktığı ağırlık yıllarca kalabilir.
Çünkü bazen hafıza ayrıntıları unutur, duyguyu saklar.
Aynı Ev, İki Farklı Çocukluk
İki kardeş düşünün.
Yıllar sonra biri, “Biz çok güzel bir çocukluk geçirdik.” diyor.
Diğeri susuyor.
Çünkü onun hatırladığı ev aynı ev değil.
Birinin zihninde pazar kahvaltıları, kahkahalar ve yaz akşamları var. Diğerinin zihninde kapı sesleri, tartışmalar ve odasına çekildiği geceler.
İkisi de aynı koridordan geçti. Aynı sofraya oturdu. Aynı insanlara “ailem” dedi.
Ama belki aynı çocukluğu yaşamadılar.
Çünkü aynı olayın içinde bulunmak, onu aynı şekilde deneyimlemek anlamına gelmez. Yaşımız, korkularımız, ihtiyaçlarımız ve o sırada hissettiklerimiz, geçmişten hangi parçaların bizimle kalacağını etkileyebilir.
Belki aile fotoğraflarının en garip tarafı da budur:
Fotoğraftaki herkes aynı karede görünür ama o kareye bakan herkes başka bir geçmiş hatırlar.
Anılarımız Gerçekten Yalnızca Bize mi Ait?
Çocukluğunuzdan bir fotoğraf düşünün.
Size yıllardır o fotoğrafla ilgili aynı hikâye anlatılıyor:
“Sen o gün çok mutluydun.”
Yıllar geçiyor. Hikâyeyi tekrar tekrar duyuyorsunuz. Bir süre sonra siz de anlatmaya başlıyorsunuz:
“Ben o günü hatırlıyorum, çok mutluydum.”
Ama gerçekten hatırlıyor musunuz?
Yoksa fotoğrafı mı hatırlıyorsunuz? Size anlatılan hikâyeyi mi? Belki de yıllarca dinlediğiniz bir anlatının içinde kendinize ait bir anı oluşturdunuz.
Belleğin sosyal tarafı tam burada ortaya çıkar. İnsanlar geçmişi birlikte konuşurken bazı ayrıntılar tekrar edilir, bazıları unutulur, bazılarıysa başkalarının anlatılarından bizim hikâyemize karışabilir.
Bununla ilişkili önemli kavramlardan biri yanlış bilgi etkisidir (misinformation effect). Olaydan sonra karşılaştığımız bilgiler, geçmişi nasıl hatırladığımızı etkileyebilir.
Bu, anılarımızın tamamen uydurma olduğu anlamına gelmez.
Çok daha insani bir gerçeği gösterir:
Bir anının doğru olduğuna bütün kalbimizle inanabilir ve yine de bazı ayrıntılarında yanılıyor olabiliriz.
Sizin Unutamadığınızı O Hiç Hatırlamıyorsa?
Belki belleğin en acı tarafı budur.
Hayatınızda yıllarca iz bırakan bir an, başka biri için sıradan bir gün olabilir.
Birinin söylediği tek bir cümleyi yıllarca unutmazsınız. Nerede olduğunuzu, sustuğunuz anı, eve dönerken ne düşündüğünüzü bile hatırlarsınız.
Yıllar sonra o kişiye anlatırsınız.
“Ben bunu söylediğimi hiç hatırlamıyorum.” der.
Ve bazen insanı asıl yaralayan tam olarak budur.
Çünkü sizin yıllarca taşıdığınız bir şeyin, başka birinin zihninde hiçbir ağırlığı olmadığını fark edersiniz.
Sizin geceleri tekrar tekrar düşündüğünüz konuşma onun belleğinde çoktan silinmiş olabilir. Sizin “hayatımın değiştiği gün” dediğiniz tarih, başka birinin takviminde sıradan bir salıdır.
Bir insan bir cümle söyler ve unutur.
Bir bakış atar ve unutur.
Gider ve hayatına devam eder.
Ama başka biri onun unuttuğu o birkaç saniyeyi yıllarca içinde taşır.
Belki şu anda bile birinin hafızasında, sizin çoktan unuttuğunuz bir hâliniz yaşıyor.
Başkalarının Hafızasındaki “Biz”
Belki en büyüleyici tarafı da bu.
Sizin bildiğiniz “siz”, dünyadaki tek versiyonunuz değil.
Annenizin hatırladığı bir siz var. Çocukluk arkadaşınızın zihninde başka. Yıllardır görüşmediğiniz birinin belleğinde başka. Bir zamanlar sevdiğiniz insanın hafızasında ise belki sizin bile artık tanımadığınız bir hâliniz var.
Siz değişirsiniz.
Ama onların anısındaki siz değişmek zorunda değildir.
Belki hâlâ o yaştasınızdır. Hâlâ o masada oturuyorsunuzdur. Hâlâ aynı şekilde gülüyorsunuzdur.
Çünkü gerçek hayatta zaman ilerlerken, anılar bazen insanları oldukları yerde bırakır.
Bir Anının Sahibi Kimdir?
Belki artık ilk soruya dönebiliriz.
Bir anıyı iki kişi birlikte yaşadıysa, o anının sahibi kimdir?
Belki hiç kimse.
Belki de onu yaşayan herkes.
Çünkü bir olay yaşandığı anda ortak olabilir; fakat belleğe düştüğü anda kişiselleşir. Aynı an, iki farklı zihinde iki farklı ömre başlar.
Yıllar geçer. İnsanlar değişir. Yollar ayrılır. Bazı telefon numaraları silinir, bazı evlere bir daha dönülmez, bir zamanlar her gün gördüğümüz yüzleri yıllarca görmeyiz.
Önce seslerin ayrıntıları kaybolur.
Sonra bazı cümleler.
Sonra yüzün küçük parçaları…
Ama bazen tek bir şey kalır:
O insanın bize nasıl hissettirdiği.
Belki şu anda dünyanın herhangi bir yerinde biri, sizin artık hatırlamadığınız bir gününüzü hatırlıyor. Belki yıllar önce söylediğiniz bir cümleyi hâlâ biliyor. Belki sizin için çoktan silikleşmiş bir an, onun hayat hikâyesinin önemli bir parçası olmaya devam ediyor.
Ve siz bunu hiçbir zaman öğrenmeyeceksiniz.
Belki de bir anının gerçek sahibi bu yüzden yoktur.
Çünkü bazı anılar bize ait olarak başlamaz; aramızda doğar.
Sonra zaman onları ayırır. Herkes kendi parçasını alıp başka bir yöne gider.
Yıllar sonra aynı güne dönüldüğünde artık ortada tek bir hikâye yoktur.
İki insan vardır.
İki hafıza.
İki geçmiş.
Ve belki birbirini artık hiç tanımayan iki farklı “biz”.
Geçmiş, yaşandığı yerde kalmaz; onu hatırlayan insanların içinde yaşamaya devam eder. Belki insan olmak da biraz budur: Birbirimizin hayatında, kendimizin bile hatırlamadığı hâllerimizle varlığımızı sürdürmek.
Kaynakça
- Conway, M. A., & Pleydell-Pearce, C. W. (2000). The construction of autobiographical memories in the self-memory system. Psychological Review, 107(2), 261–288. https://doi.org/10.1037/0033-295X.107.2.261
- Hirst, W., & Echterhoff, G. (2012). Remembering in conversations: The social sharing and reshaping of memories. Annual Review of Psychology, 63, 55–79. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-120710-100340
- Loftus, E. F. (2005). Planting misinformation in the human mind: A 30-year investigation of the malleability of memory. Learning & Memory, 12(4), 361–366. https://doi.org/10.1101/lm.94705
