Hatırladığımız Gerçekten Yaşadığımız Şey mi?

Hatırladığımız Gerçekten Yaşadığımız Şey mi?

Hiç yıllar önce yaşadığınız bir anıyı, sanki dün olmuş gibi bütün ayrıntılarıyla hatırladığınız oldu mu? Nerede olduğunuzu, yanınızda kimin bulunduğunu, hatta o sırada çalan şarkıyı bile hatırlarken, geçtiğimiz hafta yaptığınız sıradan bir konuşmayı hatırlamakta zorlanabilirsiniz. Peki zihnimiz neden bazı anıları yıllarca saklarken bazılarını zamanla unutur?

Daha da ilginci, çok net hatırladığımızdan emin olduğumuz bir anının aslında düşündüğümüz kadar doğru olmaması mümkün mü?

Belleğimiz, geçmişte yaşadıklarımızı kusursuz biçimde kaydeden bir kamera gibi çalışmaz. Yaşadığımız deneyimler; dikkatimiz, duygularımız, içinde bulunduğumuz ortam ve daha sonra edindiğimiz bilgiler tarafından şekillenir. Bir anıyı her hatırladığımızda onu yalnızca zihnimizden “geri çağırmayız”; aynı zamanda yeniden yapılandırırız.

Bu nedenle unutmak ve hatırlamak, birbirinin zıttı olan iki basit süreçten çok daha fazlasıdır. Bazen önemli olduğunu düşündüğümüz bir ayrıntıyı unuturken, yıllar önce yaşadığımız küçük bir anıyı son derece canlı biçimde hatırlayabiliriz. Hatta kimi zaman hiç yaşanmamış bir ayrıntının gerçek olduğuna bile inanabiliriz.

Peki bir anının zihnimizde kalmasını sağlayan şey nedir ve belleğimiz geçmişi ne kadar doğru yansıtır?

Psikoloji alanında yapılan araştırmalar, bu soruların cevaplarının sandığımızdan çok daha karmaşık olduğunu gösteriyor.

Peki Neden Unutuyoruz?

Belleğin nasıl çalıştığını anlamaya çalışan ilk araştırmacılardan biri Alman psikolog Hermann Ebbinghaus’tu. Ebbinghaus, belleğin işleyişini sistematik olarak incelemek için oldukça sıra dışı bir yöntem kullandı: Denek olarak kendisini seçti.

Anlamlı çağrışımların hatırlamayı kolaylaştırmasını engellemek amacıyla anlamsız hece dizileri oluşturdu ve bunları ezberledi. Daha sonra belirli zaman aralıklarında öğrendiklerinin ne kadarını hatırlayabildiğini test etti.

Ebbinghaus’ın çalışmaları, unutmanın öğrenmeden sonra özellikle başlangıçta hızlı gerçekleştiğini, ilerleyen zamanlarda ise bu hızın azaldığını ortaya koydu. Bu ilişki daha sonra “unutma eğrisi” olarak adlandırıldı.

Ancak unutmak, öğrendiğimiz bir bilginin zihnimizden bir anda tamamen silinmesi anlamına gelmeyebilir. Bilgiyle yeniden karşılaşmak veya onu hatırlamaya çalışmak, öğrenmeyi ve hatırlamayı destekleyebilir. Bu nedenle bir bilgiyi yalnızca tekrar tekrar okumak yerine, kendimizi bilgiyi hatırlamaya zorladığımız çalışmaların da öğrenme açısından önemli olduğu düşünülmektedir.

Günlük hayatımızda bunun basit örneklerini görebiliriz. Bir sınavdan hemen önce öğrendiğimiz bilgilerin bir kısmını birkaç gün sonra hatırlamakta zorlanabiliriz. Ancak aynı konuyla yeniden karşılaştığımızda, bilgiyi ilk kez öğrenmeye göre daha kolay hatırladığımızı fark edebiliriz.

Ebbinghaus’ın çalışmaları bize önemli bir şey gösterir: Bellek, bilgileri sonsuza kadar saklayan pasif bir depo değildir. Hatırlama ve unutma, zaman içerisinde değişen süreçlerdir.

Fakat belleğin ilginçliği burada bitmiyor. Çünkü bazen bir bilgiyi hatırlamamızı sağlayan şey yalnızca bilgiyi tekrar etmiş olmamız değil, onu nerede ve hangi koşullarda öğrendiğimiz de olabilir.

Duygularımız Anılarımızı Değiştiriyor mu?

Hepimizin hayatında “Bunu asla unutmam.” dediği bazı anlar vardır. İlk kez sahneye çıktığımız gün, çok sevindiğimiz bir haber, büyük bir hayal kırıklığı ya da yaşadığımız yoğun bir korku…

Aradan yıllar geçse bile bu anıların bazı ayrıntıları zihnimizde canlılığını koruyabilir.

Bunun önemli nedenlerinden biri duyguların bellek üzerindeki etkisidir. Duygusal açıdan yoğun yaşanan olaylar, sıradan deneyimlere kıyasla daha güçlü biçimde hatırlanabilir. Çünkü bizim için anlamlı olan olaylara daha fazla dikkat etme ve onları daha ayrıntılı işleme eğiliminde olabiliriz.

Örneğin önemli bir sınav sonucunu öğrendiğimiz anı düşünelim. O sırada nerede olduğumuzu, telefonumuza gelen bildirimi veya yanımızdaki kişinin ne söylediğini yıllar sonra bile hatırlayabiliriz. Oysa aynı gün içerisinde yaptığımız sıradan konuşmaların çoğu çoktan zihnimizden silinmiş olabilir.

Ancak burada önemli bir paradoks ortaya çıkar:

Bir anıyı çok canlı hatırlamak, onun tamamen doğru olduğu anlamına gelmez.

Duygular bazı anıların daha güçlü hatırlanmasına katkıda bulunurken, olayın ayrıntılarının nasıl hatırlanacağını da etkileyebilir. Zaman içerisinde olayın kendisinden çok, o olayın bizde bıraktığı duygu daha baskın hale gelebilir.

Bu noktada belleğin önemli bir özelliği ortaya çıkar: Bellek yalnızca “saklamakla” kalmaz, aynı zamanda yeniden oluşturur.

Bir anıyı yıllar sonra hatırladığımızda, geçmişte yaşanan olayın birebir kopyasına ulaşmayız. O ana dair mevcut bilgilerimiz, sonradan öğrendiklerimiz ve olay hakkındaki düşüncelerimiz de hatırlama sürecine dahil olabilir.

İşte tam da bu nedenle, iki kişinin aynı olayı yaşayıp yıllar sonra birbirinden farklı şekilde hatırlaması mümkündür.

Peki zihnimiz, yaşanmamış bir ayrıntıyı bile gerçek bir anının parçasıymış gibi hatırlayabilir mi?

Peki Ya Hatırladığımız Bir Şey Hiç Yaşanmadıysa?

Belleğin yalnızca bazı ayrıntıları unutması değil, zaman içerisinde değişebilmesi de mümkündür. Hatta araştırmalar, insanların hiç yaşanmamış bir olayın veya olayın gerçekleşmemiş bir ayrıntısının yaşandığına inanabileceklerini göstermektedir.

Bu durum psikolojide yanlış anı (false memory) kavramıyla ele alınır. Konuyla ilgili en dikkat çekici çalışmalardan bazıları psikolog Elizabeth Loftus ve meslektaşları tarafından gerçekleştirilmiştir.

Loftus’un araştırmaları, olaydan sonra karşılaşılan bilgilerin daha sonra o olaya ilişkin hatırlamayı etkileyebileceğini göstermiştir. Özellikle bir olay hakkında sorulan soruların nasıl ifade edildiğinin bile insanların hatırlamalarını değiştirebildiği bulunmuştur.

Örneğin bir trafik kazasına tanık olduğunuzu düşünelim. Olaydan sonra size kazayla ilgili yönlendirici bir soru sorulması, olayın hızını veya ayrıntılarını hatırlama biçiminizi etkileyebilir.

Burada önemli olan nokta, kişinin bilinçli olarak yalan söylemesi değildir. Kişi gerçekten hatırladığı şeyin doğru olduğuna inanabilir.

Bu nedenle yanlış anılar, “uydurulmuş hikâyeler” ile aynı şey değildir. Belleğin yeniden yapılandırılması sırasında oluşabilen hatalı hatırlamalar söz konusu olabilir.

Bu araştırmalar bize önemli bir şeyi gösteriyor:

Bir anıyı ne kadar özgüvenle hatırladığımız, onun ne kadar doğru olduğunu tek başına belirlemez.

Beynimiz Olmayan Bir Şeyi Hatırlayabilir mi?

Yanlış anıların nasıl oluşabildiğini gösteren bir başka önemli araştırma yöntemi ise Deese-Roediger-McDermott (DRM) paradigmasıdır.

Bu yöntemde katılımcılara birbiriyle anlam bakımından ilişkili kelimelerden oluşan listeler verilir. Örneğin “yatak, dinlenmek, gece, yorgan, rüya” gibi kelimeler art arda sunulabilir. Ancak dikkat çekici olan şudur: Listedeki kelimelerin tamamı ortak bir kavramla ilişkilidir fakat bu kavramın kendisi listede yer almaz.

Katılımcılardan daha sonra hatırladıkları kelimeleri söylemeleri istendiğinde, bazı kişiler listede hiç bulunmayan ancak diğer kelimelerle güçlü biçimde ilişkili olan kelimeyi de hatırladığını söyleyebilir.

Örneğin “yatak, dinlenmek, gece, yorgan ve rüya” gibi kelimeleri gördükten sonra listede aslında hiç bulunmayan “uyku” kelimesini hatırlamak mümkündür.

Peki burada ne oluyor?

Beynimiz bilgileri yalnızca tek tek parçalar halinde depolamıyor. Bilgiler arasında bağlantılar kuruyor ve onları anlamlı bütünler içerisinde organize ediyor. Birbiriyle ilişkili birçok bilgiyle karşılaştığımızda, zihnimiz bu bilgilerle güçlü biçimde bağlantılı başka bir kavramı da hatırlama sürecine dahil edebiliyor.

Bu deneyler belleğin ilginç bir özelliğini ortaya koyuyor:

Hatırlamak, geçmişte gördüğümüz veya yaşadığımız şeyleri birebir geri getirmekten ibaret değil.

Zihnimiz bazen eksik parçaları mevcut bilgiler ve kurduğu çağrışımlarla tamamlayabiliyor. Bu durum günlük yaşamda da karşımıza çıkabilir. Bir arkadaşımızın anlattığı bir hikâyenin ayrıntısını daha sonra kendi anımızmış gibi hatırlamamızdan, çocuklukta yaşanan bir olayın bazı ayrıntılarını zaman içerisinde değiştirmemize kadar pek çok durum bu yeniden yapılandırma süreciyle ilişkili olabilir.

Bu noktada belleğe “güvenilir mi, güvenilmez mi?” şeklinde kesin bir cevap vermek yerine, onu esnek ve yeniden yapılandırılabilen bir sistem olarak değerlendirmek daha doğru olabilir.

Çünkü belleğin amacı her ayrıntıyı kusursuz biçimde saklamak değil; geçmiş deneyimlerimizden anlamlı ve kullanılabilir bilgiler oluşturmaktır.

Belleğimize Ne Kadar Güvenebiliriz?

Tüm bu araştırmaların ardından akla gelen en önemli soru şu olabilir:

Eğer anılarımız değişebiliyor ve hatta bazen yanlış anılar oluşturabiliyorsak, belleğimize güvenebilir miyiz?

Aslında cevap, belleğin tamamen güvenilmez olduğu değildir. Bellek günlük yaşamımızı sürdürebilmemiz için son derece işlevsel bir sistemdir. Ancak onu geçmişin kusursuz bir kaydı olarak düşünmek doğru değildir.

Örneğin bir arkadaşımızla yıllar önce yaşadığımız bir tartışmayı hatırladığımızda, olayın genel akışını doğru hatırlıyor olabiliriz. Fakat konuşmada kullanılan her kelimeyi, olayın tam olarak hangi saatte gerçekleştiğini veya karşımızdaki kişinin yüz ifadesini doğru hatırladığımızdan emin olamayız.

Üstelik zaman içerisinde olay hakkında yaptığımız konuşmalar, başkalarının bize aktardıkları ve kendi yorumlarımız da anının nasıl hatırlanacağını etkileyebilir.

Bu nedenle özellikle tanık ifadeleri gibi durumlarda belleğin sınırlılıklarını anlamak büyük önem taşır. Bir kişinin bir olayı büyük bir özgüvenle anlatması, anlattığı her ayrıntının kesin olarak doğru olduğu anlamına gelmeyebilir.

Günlük hayatımızda ise bu durum bize başka bir şeyi hatırlatıyor: Bir anıyı farklı hatırlayan kişinin mutlaka yalan söylediğini düşünmek doğru olmayabilir. İki insan aynı olayı yaşamış olsa bile, dikkat ettikleri noktalar, o sırada hissettikleri duygular ve sonrasında yaşadıkları deneyimler birbirinden farklı olabilir.

Yani bazen “Ben bunu çok net hatırlıyorum.” demek, “Bu kesinlikle böyle oldu.” demekle aynı şey değildir.

Belleğimiz bize geçmiş hakkında önemli bilgiler sunar; ancak geçmişin kusursuz bir kopyasını sunmaz.

Sonuç: Hatırladığımız Gerçekten Yaşadığımız Şey mi?

Belki de belleğin en şaşırtıcı yanı, bize geçmişimizi hatırlatırken aynı zamanda onu yeniden şekillendirmesidir.

Bazı anıları yıllar boyunca büyük bir canlılıkla saklarken bazılarını tamamen unutabiliriz. Bazen yaşadığımız bir olayın ayrıntılarını kaybedebilir, bazen de sonradan öğrendiğimiz bir bilgiyi geçmişte gerçekten yaşanmış gibi hatırlayabiliriz.

Tüm bunlar belleğin yalnızca “kusurlu” olmasından çok, onun dinamik ve yeniden yapılandırılabilir bir sistem olduğunu gösterir.

Bu nedenle bir anıyı çok net hatırlıyor olmamız, onun her ayrıntısının kesinlikle doğru olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde bir şeyi unutmuş olmamız da o deneyimin bizim için önemsiz olduğu anlamına gelmez.

Belki de belleği bir arşivden çok, her hatırladığımızda yeniden açtığımız ve bazı parçalarını yeniden düzenlediğimiz bir hikâye gibi düşünmek gerekir.

Sonuçta geçmiş değişmez; fakat geçmişi hatırlama biçimimiz değişebilir.

Ve belki de bu yüzden, kendimize şu soruyu sormak yerine:

“Bunu gerçekten böyle mi yaşadım?”

bazen şunu sormak daha anlamlıdır:

“Bunu neden böyle hatırlıyorum?”

Kaynakça

• KAYNAKÇA
• Deese, J. (1959). Influence of inter-item associative strength upon immediate free recall. Psychological Reports, 5(3), 305–312. https://doi.org/10.2466/pr0.1959.5.3.305 Ebbinghaus, H. (1885). Über das Gedächtnis: Untersuchungen zur experimentellen Psychologie. Duncker & Humblot.
• Loftus, E. F., & Palmer, J. C. (1974). Reconstruction of automobile destruction: An example of the interaction between language and memory. Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior, 13(5), 585–589. https://doi.org/10.1016/S0022-5371(74)80011-3
• Roediger, H. L., & McDermott, K. B. (1995). Creating false memories: Remembering words not presented in lists. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 21(4), 803–814. https://doi.org/10.1037/0278-7393.21.4.803