Liderler mi Toplumu Şekillendirir, Toplum mu Lideri?
“Balık baştan kokar” atasözü; bir işin, kurumun veya toplumun bozulmasında sorumluluğun en üst kademedeki kişide olduğunu anlatır. Peki, bu durum liderler ve halklar arasındaki ilişki açısından düşündüğümüzde de geçerli mi? Liderler başa geldikten sonra mı toplumu şekillendirir, yoksa halk kendi değerlerine, arzularına ve dinamiklerine uygun liderleri mi sahneye çıkarır?
Gelin, bu iki uçlu argüman üzerine düşünmek için sosyal psikoloji ve siyaset psikolojisi literatüründen yardım alalım.
Geleneksel Bakış: Yukarıdan Aşağıya Etki
Geleneksel siyaset bilimi ve klasik liderlik modelleri, yukarıdan aşağıya sosyal etkinin (Top-Down Social Influence) varlığını savunur. Bu bakış açısına göre halk; özellikle dış politika, ekonomi ve karmaşık stratejiler gibi konularda yeterli bilgiye veya uzmanlığa sahip değildir. Belirsizlik anlarında ne düşüneceğini tam olarak bilemeyen kitleler, güvendiği karizmatik liderlerin ve siyasi yapıların söylemlerini hazır birer bilgi paketi olarak alır ve benimser.
Akran Etkisi ve Sosyal Normlar: Aşağıdan Yukarıya Değişim
Ancak güncel araştırmalar bu modelin sınırlarını son derece net bir şekilde göstermektedir. Sanıldığının aksine liderlerin söylemleri halk üzerinde sınırsız bir etkiye veya hipnotik bir güce sahip değildir.
Joshua D. Kertzer ve Thomas Zeitzoff’un 2017 yılında yayımladıkları çalışma, yukarıdan aşağıya modelin yetersizliğini gözler önüne serer. Araştırmaya göre halk, detaylı teknik bilgilere sahip olmasa bile köklü değerlere, ahlaki pusulalara ve inançlara sahiptir; liderin söylemleri bu değerlerle çeliştiğinde onu körü körüne takip etmez. İnsanlar kararlarını şekillendirirken uzaktaki bir liderden ziyade; sınıfında vakit geçirdiği arkadaşlarından, kahvehanedeki tavla ortağından ya da mahalledeki komşusundan etkilenir.
Sosyal Uyum Teorisi de bize benzer bir yol çizer. Bireyler ait oldukları gruptan dışlanmamak ve kabul görmek için davranışlarını çoğunluğa göre ayarlar. Nitekim Robert M. Bond ve arkadaşlarının 61 milyon kişiyle gerçekleştirdiği devasa Facebook deneyi, insan davranışını değiştiren asıl gücün liderin doğrudan mesajlarından ziyade akranların tutumları ve bunların sosyal ortamda sergilenmesi olduğunu göstermiştir. Kısacası, insanı yönlendiren en temel güç içinde bulunduğu grubun sosyal normları ve yatay etkileşimleridir.
Rüzgarı Yaratan Toplumlar
Belirli bir sosyokültürel iklim, bastırılmış duygular veya toplumsal talepler var olmadan, sırf bir lider ortaya çıktı diye toplum sıfırdan değişmez. Liderler, halkın içinde zaten var olan dip dalgaları, huzursuzlukları ve ortak arzuları fark edip bunları meşrulaştıran ve harekete geçiren figürlerdir.
Nitekim 1919 Versay Antlaşması sonrası Alman halkında oluşan ağır milli gurur kırgınlığı, ekonomik çöküntü, öfke ve kimlik arayışı olmasaydı; Hitler bu duyguları bir motivasyon aracına dönüştürüp adım adım şansölyeliğe yükselemezdi. Süreci doğuran ne tek başına Hitler’in tek taraflı manipülasyon yeteneği ne de halkın kolayca kandırılmasıydı; var olan toplumsal zeminin ve psiko-sosyal ihtiyacın bir liderde karşılık bulmasıydı.
Anlayacağınız, belki de balık her zaman baştan kokmuyordur; bazen de ağaç kökünden kurumaya başlar. Liderler geminin dümencisi gibi görünse de, rüzgarı ve akıntıyı oluşturan toplumun kendisidir. Dolayısıyla değişim beklerken gözlerimizi sadece liderlere dikmek yerine, parçası olduğumuz toplumun diplerine ve kendi günlük etkileşimlerimize bakmak belki de en doğru başlangıçtır.
Kaynakça
- Zaller, J. R. (1992). The Nature and Origins of Mass Opinion. Cambridge: Cambridge University Press.
- Kertzer, J.D. and Zeitzoff, T. (2017), A Bottom-Up Theory of Public Opinion about Foreign Policy. American Journal of Political Science, 61: 543-558. https://doi.org/10.1111/ajps.12314
- Bond, R., Fariss, C., Jones, J. et al. A 61-million-person experiment in social influence and political mobilization. Nature 489, 295–298 (2012). https://doi.org/10.1038/nature11421
- Bolgun, C. (2022). Sosyal Uyum: Kavramsal Bir Çerçeve. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(Özel Sayı), 171-190. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.1098197
- Friedkin, N. E., & Johnsen, E. C. (1990). Social influence and opinions. The Journal of Mathematical Sociology, 15(3–4), 193–206. https://doi.org/10.1080/0022250X.1990.9990069
- McDonald, R. I., & Crandall, C. S. (2015). Social norms and social influence. Current Opinion in Behavioral Sciences, 3, 147–151. https://doi.org/10.1016/j.cobeha.2015.04.006
