Bilgi ve teknoloji çağı ile birlikte savaş yöntemleri değişmekte, geleneksel savaş yerini ekonomik, sosyal, kültürel, siber ve psikolojik baskıların yer aldığı Hibrit Çatışma modeline bırakmaktadır. Sun Tzu, Savaş Sanatı adlı kitabında “Yüz savaşta yüz zafer kazanmak en mükemmeli değildir. En iyisi savaşmadan boyun eğdirmektir.” diyerek bu konuya değinmektedir. Bu karmaşık yapının kalbinde yer alan psikolojik istihbarat ise savaşın ağırlık merkezlerinin fiziksel sahadan insanın bilişsel alanına kaymasına neden olmaktadır. Artık savaşların başlaması için tankların sınırımızı geçmesini beklememize gerek yok; çünkü savaş çoktan zihinlerimizde başladı.
Cephesiz Çatışma: Dördüncü Nesil Savaş
Geleneksel savaş ve bu savaşın araçlarından daha ziyade yoğun bir zihin savaşını ifade eden bu kavram, düşman toplum yaşamının tamamını kapsamaktadır (Duvan, 2024: 77). Devletlerin savaşı kendi topraklarından uzak tutması gereken bu savaş yöntemi, en az bir devletin silahlı kuvvetleri ile uygulayacağı şiddet kadar tehlikeli olabilecek, göçmen ve etnik kökene dayanan çatışma hallerini de ortaya çıkarabilmektedir (Duvan, 2024: 77). Lind, esasında konunun devletin meşruiyeti hususundaki evrensel bunalımda yatmakta olduğunu ve devletlerin dördüncü nesil savaşı kendi topraklarında sürdüreceğini belirtmektedir. Bu yaklaşımın temel nedeni ise Sosyal Kimlik Teorisi’ne dayanmaktadır.
Biz ve Onlar Dinamiği: Sosyal Kimlik Ve Kutuplaşma
Bireylerin sosyal kategorizasyon, sosyal özdeşleşme ve sosyal karşılaştırma yaparak ait olduğunu hissettiği grubun üyesi olarak kimliklendiği süreç olarak tanımlanan Sosyal Kimlik Teorisi; Tajfel ve Turner (1979) tarafından “Gruplar Arası Çatışma Teorisi” olarak formüle edilmiştir. Bir güç olarak ele alındığında sosyal kimlik, olumsuz bir güç olarak görülebilir; ancak onu nasıl yöneteceğinizi öğrenmek örgüt için anlamlı bir hâle gelmektedir. Bireyin örgüt içerisindeki kimliğinin belirli bir yönünü neyin harekete geçirdiği veya onu neyin belirgin kıldığı, davranışları anlamak adına önemli bir rol oynamaktadır (Yaşar, 2022: 2).
Bilgi ve teknoloji çağında istihbarat servisleri, toplumun en hassas olduğu bu noktaları bularak “Biz” ve “Onlar” algısını tetiklemektedir. Bu durum toplumu içeriden dağıtacak bir faktör olarak karşımıza çıkmaktadır. Devletin bekası, toplumun birbirine duyduğu aidiyetin ve güvenin yok edilmesi ile tehlikeye girmektedir.
Algı Yönetiminin Psikolojik Enstrümanları: Üç Savaş Stratejisi
Psikolojik savaş, kamuoyu savaşı ve hukuk savaşı olarak ayrılan Üç Savaş Stratejisi, birbirinden bağımsız görevleri bulunmasına rağmen birbirini tamamlayan savaş biçimleri olarak karşımıza çıkmaktadır (Çifçi, 2024: 9). Bu bağlamda psikolojik savaş, bilişsel ve psikolojik süreçlerle askeri gücü caydırma; onu şoka uğratarak ve moral bozarak düşman askerin savaşı yürütme yeteneğini ve direnme gücünü zayıflatmayı amaçlamaktadır (Lee, 2014: 203). Medya araçlarını kullanarak gözdağı vermek, askeri tatbikatlar uygulamak ve gelişmiş silahlarını paylaşmak bu savaşın birer parçasıdır. Kışkırtma veya kafa karışıklığı yaratarak düşmanı yanıltmak suretiyle karar alma süreçleri etkilenmektedir. Diplomatik baskılar, gerçeği yansıtmayan anlatımlar ve doğruluğu bulunmayan söylentilerin yayılması psikolojik savaşın yöntemleri arasında yer almaktadır (Lee, 2014: 203). Düşman bu yöntem ile sadece askeri kapasiteyi değil, toplumsal rızayı ve karar vericinin rasyonalitesini hedef almaktadır.
Liderin Zihnindeki Darboğaz: Poliheuristik Teori
Mintz, “İki Aşamalı Oyun” olarak nitelendirdiği dış politikada karar alma sürecini, karar vericilerin ilk adımda bilişsel yollar kullanarak karar verme sürecinde ortaya çıkan problemleri basitleştirmesi ve ardından geriye kalan alternatifleri analitik hesaplar yaparak değerlendirmesi ve tercihte bulunması şeklinde ifade etmektedir (Mintz, 2004: 7; Mintz, 2005: 94; aktaran Paralı ve Demirkıran, 2023: 4). Politika yapıcılar karar almanın ilk adımında kendi siyasi durumlarına ve iktidarlarına zarar verebilecek tehditleri elemektedirler. Diğer alternatifler içerisinden ise rasyonel değerlendirmelerle, kâr-zarar analizi yapılarak uygulanacak kararlar seçilmektedir (Redd ve Mintz, 2013: 17; aktaran Paralı ve Demirkıran, 2023: 4).
Bu bağlamda psikolojik istihbarat, önüne koyduğu seçeneklerle lideri “milli güvenliği” korumak ile “siyasi kariyerini” korumak arasında bırakmaktadır. Lider, siyasi iktidarını kaybetmemek için stratejik bir hata yapmaya zorlanabilmektedir. Buradaki asıl hedef ise zaman baskısı ile liderin hata yapmasını sağlamaktır.
Zihinsel Sistem Çökertme Operasyonu: Hibrit Çatışma
Toplumu çatışmaların içine çekmek için önemli etkisi olan algıyı vurgulayan Algı Yönetimi, hibrit çatışma bağlamında algıları şekillendirecek üç öğeyi hedeflemektedir. Bunlar; yerel halk, karşı tarafın ön cephesi ve daha geniş alanda bulunan uluslararası topluluklardır (McCuen, 2008). Bu nedenle algı, istihbarat savaşları bakımından önem kazanmaktadır. Açık ve gizli eylemlerin doğası, kökeni ve amacı hakkında kafa karışıklığı ve belirsizlik yaratmayı amaçlayan istihbarat savaşları; teknolojik gelişmelerle güç kazanmış, bu güç ise coğrafi sınırlılıkları kaldırmış ve küresel izleyicileri çatışmanın içine çekmede başarılı olarak amaçlarını gerçekleştirmiştir (Svetoka ve Reynolds, 2016).
Sonuç olarak Hibrit Çatışma çağında cephe hattı artık değişerek her birimizin cep telefonu ekranında kendine yer bulmaktadır. Dördüncü Nesil Savaşın karmaşası ve Üç Savaş Teorisinin yöntemleri, bireyleri ikilemlere düşürmekte (Poliheuristik Teori), yani duygusal tepkiler ile rasyonel gerçekler arasında zorunlu bir tercihe maruz bırakmaktadır.
Yeni düzende Milli Güvenlik kavramı, yalnızca askeri başarı değil, kolektif bir “zihinsel sağlık” ve “eleştirel düşünme” meselesi olarak karşımıza çıkmaktadır. Toplumlar, maruz kaldıkları bilgiler karşısında kendi zihinsel bağışıklığını inşa edemezse, en gelişmiş savunma sistemleri bile zihinlere sızan görünmez füzeleri durdurmaya yetmeyecektir. Gerçek savunma, bugün her zamankinden daha çok, neye inanacağımızı seçtiğimiz ilk saniyede başlamaktadır.
Kaynakça
Çifçi, O. (2024). Sınırsız Savaş Teorisi Ve Üç Savaş Stratejisi Çerçevesinde Çin’in Hibrit Savaş Yaklaşımı. Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, 14(28), 267-288.
Duvan, K. (2024). Hibrit Çatışma: Suriye İç Savaşı’nın Türkiye’nin Güvenliğine Etkileri (2011-2023) (Doctoral Dissertation, Istanbul Sabahattin Zaim University).
Lee, S. (2014). China’s ‘Three Warfares’: Origins, Applications, And Organizations. Journal Of Strategic Studies, 37(2), 198-221.
Lind, W. S., et al. (1989). The Changing Face Of War: Into The Fourth Generation.
McCuen, J. J. (2008). Hybrid Wars. Military Review, 88(2), 107-113.
Mintz, A. (2004). How Do Leaders Make Decisions: A Poliheuristic Perspective. Journal Of Conflict Resolution, 48(3), 3-13.
Mintz, A. (2005). Applied Decision Analysis: Utilizing Poliheuristic Theory To Explain And Predict Foreign Policy And National Security Decisions. International Studies Perspectives, 6, 94-98.
Paralı, Z., & Demirkıran, Ö. (2023). Türk Dış Politikasında Karar Alma Süreci: Poliheuristik Teori Ve Rusya-Ukrayna Savaşı. Yönetim Ve Ekonomi Dergisi, 225-244.
Redd, S. B., & Mintz, A. (2013). Policy Perspectives On National Security And Foreign Policy Decision-Making. Policy Studies Journal, 41(1), 11-37.
Svetoka, S., & Reynolds, A. (2016). Social Media As A Tool Of Hybrid Warfare. NATO StratCom COE.
Tajfel, H., Turner, J. C., Austin, W. G., & Worchel, S. (1979). An Integrative Theory Of Intergroup Conflict. In Organizational Identity: A Reader.
Yaşar, O. (2022). Sosyal Kimlik Kuramı. Örgütsel Davranış Kuramları (Cilt 1, ss. 165–181). Nobel Yayıncılık.
