Giriş
Psikoloji disiplininin geleceğine yönelik öngörüler, özellikle 1960’lı ve 1970’li yıllarda yayımlanan eserlerde sistematik biçimde ele alınmıştır. Bu çalışmalar, psikolojinin araştırma yöntemleri, kuramsal yapısı, teknolojiyle ilişkisi ve psikoterapi uygulamalarının geleceğine dair çeşitli tahminler ortaya koymuştur. Aradan geçen yaklaşık elli yılın ardından, bu öngörülerin gerçekleşme düzeyini inceleyen çalışmalar yayımlanmaya başlamış ve geçmişte ileri sürülen iddialar günümüz psikolojisinin ulaştığı nokta üzerinden yeniden değerlendirilmiştir. Bu yazıda, söz konusu değerlendirmeler dört temel kaynak çerçevesinde ele alınmaktadır.
1. Psikolojinin Geleceğine İlişkin İlk Sistematik Öngörüler
Psikolojinin geleceğine ilişkin ilk kapsamlı değerlendirmelerden biri, Masanao Toda editörlüğünde 1971 yılında yayımlanan ‘The Future of Psychology’ adlı kitaptır. Dönemin önde gelen psikologlarının katkılarından oluşan eser, psikolojinin yalnızca mevcut durumunu değerlendirmekle kalmamış, önümüzdeki yıllarda nasıl bir disipline dönüşeceğine dair öngörüler de sunmuştur. Daha sonraki araştırmalarda değerlendirilen tahminlerin büyük bölümü bu eserde ortaya konulmuştur.
Kitapta en fazla üzerinde durulan konulardan biri teknolojik gelişmelerdir. Yazarlar, bilgisayarların yalnızca istatistiksel analizlerde kullanılan yardımcı araçlar olarak kalmayacağını, araştırmanın bütün aşamalarını değiştireceğini ileri sürmüştür. Deney tasarımlarının bilgisayar ortamında yürütülmesi, daha karmaşık matematiksel modellerin geliştirilmesi ve büyük miktardaki verinin analiz edilmesi geleceğin psikolojisinin temel özellikleri arasında gösterilmiştir. 1971 yılı düşünüldüğünde bu öngörü oldukça dikkat çekicidir; çünkü kişisel bilgisayarların yaygınlaşması henüz gerçekleşmemiştir.
Bir diğer önemli öngörü, psikolojinin giderek disiplinler arası bir bilim hâline geleceğidir. Kitapta biyoloji, nöroloji, bilgisayar bilimleri, dilbilim ve sosyal bilimlerle kurulacak iş birliklerinin psikolojik araştırmaları önemli ölçüde değiştireceği belirtilmiştir. İnsan davranışının karmaşık yapısı nedeniyle tek bir disiplinin yeterli olmayacağı, farklı uzmanlık alanlarının ortak çalışmalar yürütmesinin kaçınılmaz olduğu savunulmuştur.
Kuramsal gelişim konusunda ise kitapta ortak bir görüş bulunmamaktadır. Bazı yazarlar, psikolojinin zaman içerisinde tek ve bütünleşik bir kuramsal çerçeveye ulaşacağını öngörürken, bazıları disiplinin farklı alt alanlardan oluşan çoğulcu yapısını koruyacağını ileri sürmüştür.
Kitapta ayrıca psikolojinin toplumsal rolüne ilişkin değerlendirmeler de yer almaktadır. Psikolojik bilginin eğitim, sağlık, hukuk ve kamu politikaları gibi alanlarda daha belirleyici olacağı; disiplinin toplumsal sorunların çözümünde daha görünür bir konuma geleceği öngörülmüştür. Bu beklenti, psikolojinin yalnızca akademik bir araştırma alanı olmaktan çıkarak uygulamalı bir bilim dalı hâline geleceği varsayımına dayanmaktadır.
Psikoterapi alanında ise aynı yıl Isaac Marks tarafından yayımlanan ‘The Future of the Psychotherapies’ başlıklı çalışma dikkat çekmektedir. Marks, gelecekte psikoterapinin tek bir kuramsal ekol tarafından yönlendirilmeyeceğini, farklı terapi yaklaşımlarının giderek birbirine yaklaşacağını ileri sürmüştür. Ayrıca davranışçı tekniklerin yaygınlaşacağını, tedavilerin daha kısa süreli ve belirli problemlere odaklanan yapılar kazanacağını öngörmüştür.
Marks’ın dikkat çektiği bir diğer konu teknolojidir. Psikoterapide bilgisayar destekli uygulamaların kullanılacağı, biyofeedback sistemlerinin gelişeceği ve bazı müdahalelerin farklı sağlık profesyonelleri tarafından uygulanabileceği belirtilmiştir. Psikoterapi hizmetlerinin yalnızca psikiyatristlerin sorumluluğunda olmayacağı yönündeki değerlendirmesi de dönemi açısından dikkat çekici bir öngörü olarak değerlendirilmektedir.
1971 yılında yayımlanan bu iki çalışma, psikolojinin geleceğine ilişkin sistematik öngörülerin başlangıçları denilebilir. Ancak bu tahminlerin ne ölçüde gerçekleştiği uzun yıllar boyunca kapsamlı biçimde incelenmemiştir.
2. Geçmiş Öngörülerin Günümüzde Değerlendirilmesi
1971 yılında ortaya konulan öngörülerin sistematik olarak değerlendirildiği ilk kapsamlı çalışma, Yuki Yamada tarafından 2021 yılında yayımlanan ‘The Future of Psychology Decades After The Future of Psychology’ başlıklı makaledir. Çalışmanın temel amacı, The Future of Psychology kitabında yer alan öngörüleri yaklaşık elli yıl sonra günümüz psikoloji literatürü ışığında yeniden incelemektir.
Yamada’nın değerlendirmesine göre en yüksek doğruluk oranı teknolojiye ilişkin öngörülerde görülmektedir. Günümüzde bilgisayarlar yalnızca veri analizi amacıyla değil; deneylerin yürütülmesi, çevrim içi veri toplanması, hesaplamalı modelleme, yapay zekâ uygulamaları ve büyük veri analizlerinde aktif biçimde kullanılmaktadır. Özellikle bilişsel psikoloji, deneysel psikoloji ve psikometri alanlarında geliştirilen yöntemler, 1971 yılında öngörülen teknolojik dönüşümün büyük ölçüde gerçekleştiğini göstermektedir.
Araştırmada doğrulanan ikinci önemli öngörü disiplinler arası araştırmalardır. Bilişsel sinirbilim, davranışsal ekonomi ve hesaplamalı psikoloji gibi alanların gelişimi, erken dönem öngörülerinin önemli ölçüde gerçekleştiğini göstermektedir. Yamada, özellikle uluslararası araştırma konsorsiyumlarının ve çok merkezli projelerin yaygınlaşmasını da bu öngörüyle ilişkilendirmektedir.
Buna karşılık kuramsal bütünleşmeye ilişkin beklentiler doğrulanmamıştır. 1971 yılında bazı araştırmacılar psikolojinin zamanla tek bir kuramsal çatı altında birleşeceğini öngörmüş olsa da günümüzde disiplin çok sayıda yaklaşımın birlikte varlığını sürdürdüğü çoğulcu bir yapı göstermektedir. Bilişsel, davranışçı, biyolojik, sosyal, gelişimsel ve evrimsel yaklaşımlar farklı araştırma sorularını açıklamak için kullanılmaya devam etmektedir. Yamada, bunun psikolojinin zayıflığı değil, araştırma problemlerinin çeşitliliğinin bir sonucu olarak da yorumlanabileceğini belirtmektedir.
Çalışmada değerlendirilen bir diğer öngörü, psikolojinin toplumsal sorunların çözümündeki rolüdür. 1971 yılında psikolojinin kamu politikalarının şekillenmesinde daha merkezi bir konuma ulaşacağı öngörülmüştür. Ancak Yamada, özellikle COVID-19 pandemisini örnek göstererek psikoloji araştırmalarının önemli katkılar sunmasına rağmen disiplinin kamu yönetiminde beklenen ölçüde belirleyici bir rol üstlenemediğini ifade etmektedir. Bu nedenle bu öngörünün yalnızca kısmen gerçekleştiği sonucuna ulaşmaktadır.
Yamada ayrıca 1971 yılında öngörülemeyen bazı gelişmelere de dikkat çekmektedir. Bunların başında tekrar edilebilirlik krizi, genellenebilirlik tartışmaları ve teori geliştirme sorunları gelmektedir. Son yıllarda yürütülen çok sayıda tekrar çalışmasının klasik araştırmaların bir bölümünü doğrulayamaması, psikolojinin metodolojik yapısının yeniden gözden geçirilmesine neden olmuştur. Benzer şekilde, farklı kültürlerden elde edilen bulguların birbirini desteklememesi de araştırmaların genellenebilirliği konusunda yeni tartışmalar başlatmıştır. Yamada’ya göre bu gelişmeler, psikolojinin geleceğinin 1971 yılında öngörülenden daha karmaşık bir süreç izlediğini göstermektedir.
Çalışmanın genel değerlendirmesi, geçmişte ortaya konulan öngörülerin tamamının aynı ölçüde gerçekleşmediğini ortaya koymaktadır. Teknoloji, araştırma yöntemleri ve disiplinlerarası iş birliklerine ilişkin tahminler büyük ölçüde doğrulanırken; kuramsal bütünleşme ve psikolojinin toplumsal etkisine ilişkin beklentiler beklenen düzeyde gerçekleşmemiştir. Bu yönüyle Yamada’nın çalışması, psikolojinin geleceğine ilişkin tarihsel öngörüleri sistematik olarak günümüz verileriyle karşılaştıran ilk kapsamlı değerlendirmelerden biri olma niteliğini taşımaktadır.
3. Psikoterapinin Geleceğine İlişkin Öngörülerin Günümüzde Değerlendirilmesi
Psikolojinin geleceğine ilişkin tartışmaların önemli bir kısmı psikoterapi uygulamalarına odaklanmıştır. Bu alandaki ilk sistematik değerlendirmelerden biri, Isaac Marks tarafından yayımlanan ‘The Future of the Psychotherapies’ adlı çalışmadır. Marks, psikoterapi alanının gelecekte nasıl şekilleneceğine ilişkin çeşitli öngörüler ortaya koymuş; bu öngörülerin önemli bir bölümü sonraki yıllarda John C. Norcross ve çalışma arkadaşlarının yürüttüğü Delphi araştırmaları kapsamında yeniden değerlendirilmiştir.
Marks’ın temel öngörülerinden biri, psikoterapinin tek bir kuramsal yaklaşım tarafından yönlendirilmeyeceği, farklı terapi ekollerinin zaman içerisinde birbirinden yararlanacağı yönündedir. Ona göre psikoterapinin gelişimi, yeni ekollerin ortaya çıkmasından çok, mevcut yaklaşımların etkili yönlerinin bütünleştirilmesiyle gerçekleşecektir.
Norcross ve çalışma arkadaşları tarafından yaklaşık kırk yıl boyunca sürdürülen Delphi araştırmaları bu öngörünün büyük ölçüde gerçekleştiğini göstermektedir. Farklı dönemlerde gerçekleştirilen uzman görüşleri, özellikle eklektik ve bütünleştirici (integrative) psikoterapi yaklaşımlarının giderek yaygınlaştığını ortaya koymaktadır. Günümüzde birçok klinisyen tedavi sürecini tek bir kuramsal modele dayandırmak yerine, danışanın özellikleri ve başvuru nedenine göre farklı terapi tekniklerini birlikte kullanmaktadır. Bu durum, Marks’ın 1971 yılında dile getirdiği bütünleşme beklentisini destekleyen önemli bulgulardan biri olarak değerlendirilmektedir.
Marks’ın ikinci önemli öngörüsü, davranış temelli terapi yöntemlerinin önem kazanacağı yönündedir. Sonraki yıllarda bilişsel yaklaşımın davranışçı terapiyle birleşmesi sonucunda gelişen Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), birçok psikolojik bozukluk için en yaygın araştırılan ve uygulanan terapi yaklaşımlarından biri hâline gelmiştir. Norcross’un Delphi çalışmalarında da BDT’nin psikoterapi alanındaki etkisini sürdüreceği yönündeki beklentilerin büyük ölçüde doğrulandığı belirtilmektedir.
Bir diğer öngörü, psikoterapi uygulamalarında bilimsel kanıtların belirleyici hâle geleceğidir. Marks, tedavi yöntemlerinin ampirik araştırmalarla desteklenmesi gerektiğini savunmuştur. Norcross’un sonraki değerlendirmeleri de bu beklentiyi doğrulamaktadır. Günümüzde psikoterapi alanında kanıta dayalı uygulamalar (evidence-based practice) klinik karar verme süreçlerinin temel bileşenlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Randomize kontrollü çalışmalar, meta-analizler ve klinik uygulama rehberleri birçok terapi yaklaşımının değerlendirilmesinde temel ölçütler hâline gelmiştir.
Marks’ın teknolojiye ilişkin öngörüleri de dikkat çekicidir. Bilgisayar destekli uygulamaların ve yeni teknolojilerin psikoterapi süreçlerine dâhil olacağını ileri süren Marks’ın bu beklentisi, özellikle son yıllarda çevrim içi psikoterapi, telepsikoloji ve dijital ruh sağlığı uygulamalarının yaygınlaşmasıyla önemli ölçüde doğrulanmıştır. COVID-19 pandemisi sonrasında uzaktan psikolojik danışmanlığın yaygınlaşması, bu dönüşümün en belirgin örneklerinden biri olarak değerlendirilmektedir.
Bununla birlikte bazı öngörülerin beklenen düzeyde gerçekleşmediği de görülmektedir. Marks, terapi yaklaşımları arasındaki ayrımların zamanla belirgin ölçüde azalacağını öngörmüş olsa da günümüzde psikodinamik terapi, bilişsel davranışçı terapi, şema terapi, kabul ve kararlılık terapisi, duygu odaklı terapi ve sistemik terapi gibi farklı ekoller kuramsal kimliklerini korumaya devam etmektedir. Her ne kadar bütünleştirici uygulamalar yaygınlaşmış olsa da psikoterapi tek bir ortak modele dönüşmemiştir.
Norcross’un araştırmaları, psikoterapinin geleceğine ilişkin tarihsel öngörülerin önemli bölümünün teknoloji, kanıta dayalı uygulamalar ve bütünleştirici terapi anlayışı açısından doğrulandığını;
