“Bir kaşık daha ye.”
“Tabağını bitirmeden masadan kalkamazsın.”
“Ben senin iyiliğin için söylüyorum.”
Bu cümleler, birçok evde neredeyse her gün duyulan ifadeler arasında yer alır. Çocuğun yeterince beslenmesini istemek, ebeveyn olmanın en doğal kaygılarından biridir. Özellikle iştahsız olduğu düşünülen ya da seçici yiyen çocuklarda bu kaygı daha da belirginleşebilir. Ancak iyi niyetle yapılan ısrarcı besleme davranışının, çocukların yemekle kurduğu ilişki üzerinde beklenmedik etkileri olabileceği son yıllarda yapılan araştırmalarda daha sık vurgulanmaktadır. Peki, bir lokma daha yemesi için ısrar etmek gerçekten işe yarıyor mu? Yoksa çocukların kendi bedenlerini dinleme becerisini zamanla zayıflatabiliyor mu?
Beslenme Yalnızca Karın Doyurmak Değildir
Yemek yeme davranışı, yalnızca fizyolojik bir ihtiyaç değildir. Çocuklar doğdukları andan itibaren açlık ve tokluk sinyallerini tanımaya başlar. Ağladıklarında beslenmeleri, doyduklarında emmeyi bırakmaları ya da başlarını çevirmeleri, bu doğal öz düzenleme mekanizmasının ilk örnekleridir. Sağlıklı gelişim sürecinde çocukların bu sinyalleri fark etmeleri ve onlara güvenmeyi öğrenmeleri beklenir.
Ancak yetişkinlerin sürekli olarak “Biraz daha ye.”, “Daha doymadın.” ya da “Tabağını bitir.” şeklindeki yönlendirmeleri, zamanla çocuğun kendi bedeninden gelen sinyaller yerine dışarıdan gelen komutlara odaklanmasına neden olabilir. Çocuk artık gerçekten aç olduğu için değil, yetişkini memnun etmek, ödül almak ya da çatışmadan kaçınmak için yemeye başlayabilir.
Israrcı Besleme Neden Ters Etki Yaratabilir?
Ebeveynlerin çocuklarını yemeye teşvik etmesi tek başına olumsuz bir davranış değildir. Sorun, bu teşvikin çocuğun açlık ve tokluk sinyallerini göz ardı edecek düzeye ulaşmasıyla ortaya çıkabilir. Özellikle baskı içeren besleme tutumlarının çocuklarda yemeğe karşı olumsuz duygular geliştirebildiği gösterilmiştir.
Galloway ve arkadaşlarının (2006) okul öncesi çocuklarla yürüttüğü araştırma, çocukları belirli yiyecekleri yemeye zorlamanın ya da baskı uygulamanın, o besinlere yönelik isteği artırmak yerine azaltabildiğini ortaya koymuştur. Benzer şekilde, yemek zamanının sürekli bir mücadele alanına dönüşmesi, çocuğun sofrayı stresle ilişkilendirmesine neden olabilir.
Yemek böylece yalnızca beslenme davranışı olmaktan çıkar; ebeveyn ile çocuk arasında bir güç mücadelesinin parçası hâline gelebilir.
Kontrol Mücadelesi Yemek Masasına Taşındığında
Gelişimsel açıdan bakıldığında okul öncesi dönem, çocukların özerklik kazanmaya başladıkları bir dönemdir. Kendi kıyafetini seçmek, oyuncağına karar vermek ya da ne kadar yiyeceğine ilişkin fikir belirtmek bu özerklik arayışının doğal parçalarıdır.
Yemek ise çocuğun kontrol edebildiği az sayıdaki alandan biridir. Bu nedenle bazı çocuklar için yemek reddi, aç olmamaktan çok bağımsızlık göstermenin bir yolu hâline gelebilir. Ebeveyn baskısı arttıkça çocuk da direncini artırabilir ve farkında olmadan iki taraf da kendisini bir güç savaşının içinde bulabilir.
Bu noktada mesele çoğu zaman brokoli ya da ıspanak değildir; mesele, çocuğun kendi bedeni üzerinde söz sahibi olma ihtiyacıdır.
Açlık ve Tokluk Sinyallerini Öğrenmek
Çocukların sağlıklı yeme alışkanlıkları geliştirebilmeleri için en önemli becerilerden biri, bedenlerinden gelen açlık ve tokluk sinyallerini tanıyabilmeleridir. Psikoloji ve beslenme alanında “duyarlı besleme” (responsive feeding) olarak adlandırılan yaklaşım da tam olarak bunu desteklemektedir.
Duyarlı besleme yaklaşımında ebeveynin görevi çocuğu zorla yedirmek değil; düzenli öğünler sunmak, farklı besinlerle tanıştırmak ve güvenli bir yemek ortamı oluşturmaktır. Çocuğun görevi ise sunulan yiyeceklerden ne kadar yiyeceğine kendi bedeninin sinyallerine göre karar vermektir. Bu yaklaşımın, çocukların öz düzenleme becerilerini desteklediği ve ilerleyen yaşlarda daha sağlıklı yeme davranışlarıyla ilişkili olduğu bildirilmektedir (Black & Aboud, 2011).
Elbette bu durum çocuğun her istediğini yemesi ya da hiçbir sınır olmaması anlamına gelmez. Ebeveyn rehberliği ile çocuğun beden sinyallerine duyduğu güven arasında dengeli bir ilişki kurulması amaçlanır.
İyi Niyet Her Zaman Yeterli Olmayabilir
Birçok ebeveyn için çocuğun az yemesi yalnızca beslenme değil, aynı zamanda sağlıkla ilgili bir kaygıdır. Özellikle “Çocuğum gelişemeyecek mi?”, “Yeterince vitamin alıyor mu?” gibi endişeler, ebeveynlerin farkında olmadan daha fazla baskı kurmasına neden olabilir.
Oysa araştırmalar, ebeveyn kaygısının zaman zaman çocukların yeme davranışını daha da zorlaştırabileceğini göstermektedir. Çocuk yemeği reddettikçe ebeveyn daha fazla ısrar eder; ebeveyn daha fazla ısrar ettikçe çocuk daha fazla reddeder. Böylece iyi niyetle başlayan süreç, iki taraf için de yorucu bir döngüye dönüşebilir.
Sonuç
Bir çocuğa zaman zaman “Bir lokma daha denemek ister misin?” demek ile onu yemeye zorlamak arasında önemli bir fark vardır. Psikoloji açısından belirleyici olan, çocuğun kendi açlık ve tokluk sinyallerine saygı duyulup duyulmadığı ve yemek zamanının nasıl bir duygusal iklim içinde geçtiğidir.
Çocukların sağlıklı beslenme alışkanlıkları yalnızca yedikleri besinlerle değil, yemek yerken hissettikleri duygularla da şekillenir. Sofranın kaygı, pazarlık ve mücadeleyle değil; güven, paylaşım ve esneklikle ilişkilendirilmesi, uzun vadede hem çocukların bedenleriyle hem de yemekle daha sağlıklı bir ilişki kurmalarına katkı sağlayabilir.
