Modern dünyada aile olmak giderek daha zor bir deneyime dönüşmektedir. Geçmiş kuşaklar çocuklarını büyütürken daha çok hayatta kalma, eğitim ve toplumsal uyum gibi konularla ilgilenirken, günümüz ebeveynleri bunlara ek olarak psikolojik açıdan da kusursuz olmaları gerektiği mesajıyla karşı karşıya kalmaktadır. Sosyal medya platformlarında mutlu aile fotoğrafları, uzman tavsiyeleri, ideal ebeveynlik reçeteleri ve sürekli başarı hikâyeleri dolaşıma girerken birçok anne ve baba kendisini eksik, yetersiz ya da başarısız hissetmektedir.
Artık ebeveynlerden yalnızca çocuklarını büyütmeleri değil, aynı zamanda onların tüm duygusal ihtiyaçlarını eksiksiz biçimde karşılamaları, travmasız bir çocukluk sunmaları, özgüvenlerini geliştirmeleri, başarılarını desteklemeleri ve onları geleceğe kusursuz biçimde hazırlamaları beklenmektedir. Bu beklentiler zamanla aileyi bir ilişki alanı olmaktan çıkarıp bir performans alanına dönüştürebilmektedir.
Oysa psikanalitik düşünce insan ruhsallığının gelişimine dair oldukça farklı bir bakış açısı sunar. Psikanalize göre insan, kusursuz koşullar altında değil; eksikliklerle, çatışmalarla ve kaçınılmaz hayal kırıklıklarıyla karşılaşarak gelişir. Ruhsal olgunlaşma mükemmel bir ortamın ürünü değildir. Tam tersine, insanın yaşamın eksik ve tamamlanamaz doğasıyla kurduğu ilişkinin sonucudur.
Bu noktada Donald Winnicott’un geliştirdiği “yeterince iyi anne” kavramı psikanalitik düşüncenin en önemli katkılarından biri olarak karşımıza çıkar. Winnicott, sağlıklı bir gelişim için çocuğun kusursuz bir anneye ihtiyaç duymadığını ileri sürmüştür. Ona göre çocuk, ihtiyaçlarına genel olarak duyarlı olan ancak zaman zaman hata yapabilen bir bakım verenle büyüdüğünde daha sağlıklı bir ruhsal yapı geliştirebilir.
Bugün bu kavramı daha geniş bir çerçevede ele almak mümkündür. Çünkü çocuğun gelişimi yalnızca anneyle kurduğu ilişki tarafından belirlenmez. Baba figürü, kardeşler, aile içi ilişkiler ve genel aile atmosferi de ruhsal yapılanmanın önemli parçalarıdır. Bu nedenle günümüzde belki de daha anlamlı olan kavram “yeterince iyi aile”dir.
Yeterince iyi aile, kusursuz aile değildir.
Bu kavram ilk bakışta bazı kişilerde yanlış bir çağrışım yaratabilir. Çünkü “yeterince” sözcüğü çoğu zaman asgari düzeyde olmakla ilişkilendirilir. Oysa psikanalitik anlamda yeterince kavramı minimum düzeyi ifade etmez. Buradaki anlam, gelişimi mümkün kılacak ölçüde uygun olanı ifade etmektedir.
Bir çocuğun sağlıklı gelişebilmesi için ailesinin her zaman doğru kararlar vermesi gerekmez. Her zaman sakin olması, her zaman anlayış göstermesi ya da hiçbir hata yapmaması da gerekmez. İnsan ilişkileri doğaları gereği kusurludur. Aile de bu kusurluluğun dışında değildir.
Aslında aileyi aile yapan şeylerden biri de budur. İnsan yavrusu, hayatın ilk yıllarında gerçek dünyanın karmaşıklığını doğrudan deneyimlemez. Öncelikle aile aracılığıyla insan ilişkilerinin ne olduğunu öğrenir. Eğer çocuk ilişkilerin yalnızca kusursuzluk ve sürekli uyum üzerine kurulu olduğunu düşünürse, yaşamın geri kalanında gerçek ilişkilerle karşılaştığında ciddi hayal kırıklıkları yaşayabilir.
Yeterince iyi aile, çatışmaların hiç yaşanmadığı bir ortam değildir. Aksine çatışmaların yaşanabildiği, farklılıkların ifade edilebildiği ve sonrasında onarımın mümkün olduğu bir ilişkiler bütünüdür.
Psikanalitik açıdan bakıldığında çocuğun ilk nesne ilişkileri aile içinde şekillenir. Bebek yaşamının ilk dönemlerinde kendisini bakım veren kişiden ayrı bir varlık olarak deneyimlemez. Açlık hissettiğinde beslenmesi, rahatsızlık yaşadığında sakinleştirilmesi ve ihtiyaçlarının büyük ölçüde karşılanması ona dünyanın kendi arzularına göre işlediği yanılsamasını sunar.
Bu dönem Winnicott tarafından “öznel her şeye kadirlik” deneyimi olarak tanımlanır. Bebek açısından dünya ile kendisi arasında net bir sınır henüz oluşmamıştır. Ancak gelişim ilerledikçe bu yanılsamanın yavaş yavaş çözülmesi gerekir. Çocuk, dünyanın kendi arzularından bağımsız olduğunu öğrenmek zorundadır.
Bu öğrenme süreci ise küçük hayal kırıklıkları sayesinde gerçekleşir.
Eğer ihtiyaçlar her zaman aynı hızla ve aynı eksiksizlikle karşılanırsa çocuk gerçeklikle karşılaşamaz. Dünyanın kendi arzularından bağımsız bir düzeni olduğunu fark edemez. Bunun sonucunda ruhsal gelişim sekteye uğrayabilir.
Öte yandan eksiklik aşırı boyutlara ulaştığında da durum farklı değildir. Sürekli ihmal edilen, temel ihtiyaçları karşılanmayan ya da güvenli bağlanma geliştiremeyen çocuklarda eksiklik gelişimsel bir deneyim olmaktan çıkar ve travmatik bir nitelik kazanır.
Dolayısıyla sağlıklı gelişim ne tam doyumda ne de yoğun yoksunlukta gerçekleşir. Gelişim, bu iki uç arasındaki dengede ortaya çıkar.
İşte “yeterince iyi” kavramı tam olarak bu dengeyi anlatır.
Winnicott’un düşüncesinde annenin zamanla çocuğun ihtiyaçlarına daha az kusursuz yanıt vermeye başlaması gelişimin doğal bir parçasıdır. Çünkü çocuk ancak bu sayede beklemeyi, hayal kırıklığı yaşamayı ve kendi ruhsal kaynaklarını kullanmayı öğrenebilir. Başka bir ifadeyle eksiklik yalnızca kaçınılmaz değildir; aynı zamanda geliştiricidir.
Burada üzerinde özellikle durulması gereken kavram “onarım”dır.
Psikanalitik kuramda sağlıklı ilişkilerin temel ölçütlerinden biri hata yapılmaması değildir. Asıl önemli olan, ilişkinin zarar gördüğü anların ardından yeniden kurulabilmesidir. Bir ebeveyn bazen çocuğuna kızabilir, bazen onu yanlış anlayabilir ya da bazen duygusal olarak yeterince erişilebilir olmayabilir. Bunlar insan olmanın doğal parçalarıdır.
Ancak sonrasında çocuğun duygusunu fark etmek, ilişkiyi yeniden kurmak ve gerekiyorsa özür dilemek son derece değerlidir.
Birçok ebeveyn çocuklarının gözünde kusursuz görünmek ister. Oysa çocuk için öğretici olan şeylerden biri de ebeveyninin hata yapabildiğini görebilmektir. Böylece çocuk hem kendi kusurlarını kabul etmeyi öğrenir hem de sevginin kusursuzluk şartına bağlı olmadığını deneyimler.
Melanie Klein’ın nesne ilişkileri kuramı açısından düşünüldüğünde de sevilen nesnenin hem iyi hem kötü yönlerinin bir arada kabul edilmesi ruhsal gelişimin önemli göstergelerinden biridir. Çocuk başlangıçta iyi ve kötü deneyimleri birbirinden ayırarak yaşar. Zamanla aynı kişinin hem sevilen hem de öfke duyulan biri olabileceğini fark eder. Bu bütünleşme kapasitesi olgun ruhsallığın temel taşlarından biridir.
Yeterince iyi aile, çocuğa bu bütünleşme deneyimini yaşatabilen ailedir.
Günümüzde ebeveynlerin en sık düştüğü tuzaklardan biri çocuklarını her türlü olumsuz duygudan korumaya çalışmalarıdır. Çocuk üzülmesin, başarısız olmasın, reddedilmesin, sıkılmasın, beklemesin ya da hayal kırıklığı yaşamasın istenir. İlk bakışta şefkatli görünen bu yaklaşım uzun vadede farklı sonuçlar doğurabilmektedir.
Çünkü psikolojik dayanıklılık, acının hiç yaşanmamasından değil; acıyla başa çıkabilme kapasitesinden doğar.
Hayat kaçınılmaz olarak kayıplar, ayrılıklar, başarısızlıklar ve hayal kırıklıkları içerir. Çocuk bunlarla ilk kez yetişkinlikte karşılaşırsa gerekli ruhsal donanımı geliştirmekte zorlanabilir. Oysa yeterince iyi aile, çocuğun bu deneyimlerle güvenli bir ortam içinde karşılaşmasına izin verir.
Çocuğun düşmesine izin verir ama düştüğünde yanında olur.
Çocuğun üzülmesine izin verir ama duygusunu inkâr etmez.
Çocuğun başarısız olmasına izin verir ama sevgisini geri çekmez.
Tam da bu nedenle yeterince iyi aile, çocuğu her acıdan koruyan aile değil; acıyla karşılaştığında onun yanında kalabilen ailedir.
Lacan’ın kuramı bu noktada farklı ama tamamlayıcı bir perspektif sunar. Lacan’a göre insan öznesi eksiklik üzerine kuruludur. Arzu, sahip olunan şeylerden değil, eksik olan şeylerden doğar. İnsan yaşamı boyunca bir tür tamamlanma arayışı içinde olsa da bu tamamlanma hiçbir zaman bütünüyle gerçekleşmez.
Bu nedenle çocuğa eksiksiz bir dünya sunmaya çalışmak paradoksal biçimde onun özneleşme sürecini zorlaştırabilir. Çünkü çocuk kendi arzusunu ancak eksiklikle karşılaşarak keşfedebilir.
Her isteğin anında karşılandığı bir dünyada arzu gelişemez.
Her boşluğun doldurulduğu bir ortamda merak oluşamaz.
Her sorunun ebeveyn tarafından çözüldüğü bir ilişkide bireysel sorumluluk gelişemez.
Yeterince iyi aile, çocuğun yaşamındaki tüm boşlukları doldurmaya çalışmaz. Bazı boşlukların kalmasına izin verir. Çünkü insanı hareket ettiren şey çoğu zaman bu boşluklardır.
Bir başka açıdan bakıldığında yeterince iyi aile, çocuğu kendi narsistik ideallerinin uzantısı olarak görmeyen ailedir. Çocuğun başarılarıyla kendi eksikliklerini telafi etmeye çalışmaz. Onun üzerinden kendi gerçekleştiremediği hayalleri gerçekleştirmeye yönelmez.
Çocuğun farklı olabilmesine izin verir.
Kendi seçimlerini yapabilmesine izin verir.
Kendi hatalarını yapabilmesine izin verir.
Kendi hikâyesini yazabilmesine izin verir.
Belki de yeterince iyi aileyi tanımlayan en önemli özelliklerden biri budur. Çocuğu olduğu kişi olarak görebilmek. Onu olması gereken kişi olarak değil, gerçekten olduğu kişi olarak kabul edebilmek.
Sonuç olarak aileyi güçlü kılan şey kusursuzluğu değildir. İnsan ilişkilerinin doğasında eksiklik vardır. Sağlıklı aileler bu eksikliği inkâr etmeyen ailelerdir. Hata yapabilen, kırılabilen, çatışabilen ama yeniden bir araya gelebilen ailelerdir.
İnsan ruhsallığı mükemmel ilişkiler içinde değil, yeterince güvenli ilişkiler içinde gelişir. Çocukların ihtiyacı olan şey kusursuz ebeveynler değil; sevgi gösterebilen, sınır koyabilen, hata yapabilen, gerektiğinde özür dileyebilen ve onların büyümesine eşlik edebilen ebeveynlerdir.
Belki de günümüzün performans ve mükemmellik baskısı altında unutulan en önemli gerçek budur: İnsan, eksiklik sayesinde büyür. Aile de kusursuz olduğu için değil, yeterince iyi olduğu için iyileştirici bir alan haline gelir.
Çocukların ihtiyacı olan şey mükemmel bir aile değildir. Onların ihtiyacı, sevginin kusursuzluk şartına bağlı olmadığı, eksikliklerin konuşulabildiği ve ilişkinin her şeye rağmen sürdürülebildiği yeterince iyi bir ailedir.
