I Ching’de (Değişimler Kitabı) ortaya çıkan her hexagram, belirli bir durumu, eğilimi ya da dönüşüm sürecini simgeler. Bir hexagram “bekleme zamanı”nı, bir diğeri “aceleci davranmama gerekliliği”ni, bir başkası ise “eski düzenin çözülerek yeni bir dönemin yaklaşmakta olduğunu” ifade edebilir. Bu yorumlar yalnızca bireysel psikolojiyi açıklayan metaforlar olarak değil, insanın yaşamındaki değişim süreçlerini anlamlandırmasına yardımcı olan sembolik göstergeler olarak da görülebilir.
Klasik Çin düşüncesinde insan, doğa ve kozmos birbirinden ayrı varlık alanları değildir; aynı düzenin ve sürekli dönüşümün parçalarıdır. Taoist ve Konfüçyüsçü geleneklerde evrendeki değişimlerin belirli bir uyum ve örüntü içinde gerçekleştiğine inanılır. Bu nedenle I Ching’e başvurulduğunda ortaya çıkan hexagramların rastlantısal olmadığı, kişinin içinde bulunduğu durum ile evrensel düzen arasındaki ilişkiyi sembolik olarak yansıttığı düşünülür. Çin geleneğinde bu anlayış, “gökyüzü-insan birliği” kavramıyla ifade edilir.
Carl Gustav Jung, I Ching’e duyduğu ilgiyi yalnızca egzotik bir kehanet sistemine merak olarak değil, insan psişesinin işleyişini anlamaya yönelik bir araştırma olarak açıklamıştır. Jung’a göre I Ching’in dikkat çekici yönü, ortaya çıkan hexagramların çoğu zaman kişinin içinde bulunduğu psikolojik durumla anlamlı bir ilişki kurabilmesidir. Bu ilişkiyi açıklamak için geliştirdiği kavram ise “eşzamanlılık”tır.
Jung, eşzamanlılığı nedensel olarak bağlantılı olmayan fakat kişi açısından anlamlı biçimde birbiriyle örtüşen olaylar olarak tanımlar. Ona göre bazı olaylar, klasik neden-sonuç ilişkisiyle açıklanamayacak şekilde aynı anlam örüntüsü içinde ortaya çıkabilir. I Ching kullanımında kişinin sorduğu soru ile elde edilen hexagram arasında kurulan ilişkiyi de bu çerçevede değerlendirmiştir.
Örneğin, önemli bir iş değişikliği yapmayı düşünen bir kişinin I Ching’e danıştığını düşünelim. Eğer ortaya çıkan hexagramlardan biri “Bekleyiş” olursa, geleneksel yorum bu dönemde acele karar vermemeyi ve koşulların olgunlaşmasını beklemeyi öğütleyebilir. Jungçu açıdan bakıldığında mesele, hexagramın geleceği tahmin etmesi değildir. Asıl önemli olan, kişinin bilinçdışında zaten var olan kararsızlık, hazırlık ihtiyacı ya da içsel temkinlilik temasının sembolik olarak görünür hâle gelmesidir. Hexagram burada adeta bilinçdışının aynası gibi işlev görür.
Başka bir örnekte, uzun yıllardır sürdürülen fakat artık kişiyi tüketen bir ilişkinin sonuna yaklaşılmış olsun. Bu durumda ortaya çıkan “Devrim” ya da “Dağılma” gibi dönüşüm temalı hexagramlar, kişinin yaşamındaki eski yapının çözülmekte olduğunu sembolize edebilir. Jung’a göre böyle semboller, bireyin henüz tam olarak farkında olmadığı psikolojik dönüşüm süreçlerini görünür kılar. Hexagram kişiye ne yapması gerektiğini emretmez; daha çok, ruhsal dünyasında zaten işlemekte olan bir süreci sembolik bir dille ifade eder.
Jung’un analitik psikolojisinde bu durum “arketipler” kavramıyla da ilişkilidir. Arketipler, insanlığın ortak bilinçdışında bulunan evrensel psikolojik örüntülerdir. I Ching’deki birçok sembol; dönüşüm, çatışma, bekleyiş, yolculuk, yeniden doğuş veya uyum gibi arketipsel temaları temsil eder. Bu nedenle insanlar, farklı kültürlerde yaşasalar bile hexagramların ifade ettiği bazı durumları kendi yaşam deneyimleriyle ilişkilendirebilirler. Jung’un aktardığı bilinen bir örnekte, I Ching’in İngilizce çevirisinin önsözünü yazmadan önce kitaba doğrudan bir soru yönelttiği ve elde ettiği hexagramın, kitabın kendisini ve onun dünyadaki rolünü betimler nitelikte olduğunu belirtmiştir. Jung bunu doğaüstü bir kanıt olarak değil, anlamlı bir rastlantı örneği olarak değerlendirmiştir. Ona göre burada önemli olan, ortaya çıkan sembol ile kişinin psikolojik durumu arasındaki anlam ilişkisidir. Bu nedenle Jung açısından I Ching’in değeri, geleceği kesin olarak haber vermesinde değil; kişinin bilinçdışı süreçlerini, iç çatışmalarını ve yaşamındaki dönüşüm noktalarını sembolik bir dil aracılığıyla fark etmesine yardımcı olmasındadır. I Ching bu bakımdan bir kehanet kitabından çok, bireyin kendisiyle diyalog kurmasını sağlayan psikolojik bir araç olarak görülebilir.
Bana göre I Ching’in anlamlı görünmesini açıklayan olası mekanizmalardan biri, bireyin bilinçdışı istek, korku ve çatışmalarının sembolleri yorumlama biçimini etkilemesidir. Bu bağlamda kişi, kendi iç dünyasında var olan eğilimleri hexagramlara yansıtabilir ve ortaya çıkan sembolleri mevcut psikolojik durumuyla uyumlu biçimde anlamlandırabilir. Böylece hexagramların anlamlı görünmesi yalnızca sembollerin içeriğinden değil, bireyin onlarla kurduğu öznel ilişkiden de kaynaklanabilir. Bu süreç, psikodinamik açıdan yansıtma mekanizmasıyla açıklanabileceği gibi, kişinin belirli anlamları seçici biçimde fark etmesi ve kendi beklentileri doğrultusunda yorumlamasıyla da ilişkili olabilir. Hatta bazı durumlarda bireyin bu yorumlardan etkilenerek davranışlarını değiştirmesi, kendini gerçekleştiren kehanet süreçlerini de harekete geçirebilir.
